Przedmowa

Wykaz ważniejszych
skrótów, nazw i terminów

Wykaz źródeł

Wstęp

Wprowadzenie

Skróty użyte
w Martyrologium

Martyrologium

Aneksy

Uzupełnienie

O Autorze

GPU prześladuje systematycznie duchowieństwo katolickie,
ponieważ stanowi ono siłę intelektualną i moralną,
niezależną od kontroli komunistów.

J. H e r b e t t e,
ambasador Francji w Moskwie
16.04.1928, AMAD, syg.126, k. 80.

Prześladowania zarówno Cerkwi prawosławnej, jak i Kościoła katolickiego rozpoczęły się w Rosji sowieckiej niemal równocześnie z powstaniem tego państwa (nazwa ZSSR została wprowadzona 30 grudnia 1922 r.). Dopiero jednak obecnie dzięki otwarciu niedostępnych do niedawna państwowych archiwów rosyjskich i innych z okresu międzywojennego wyłania się powoli ich coraz pełniejszy obraz. Na temat prześladowań duchowieństwa prawosławnego istnieje już cały szereg opracowań⁽¹⁾, natomiast na temat tragicznych losów kilkuset księży katolickich w ZSSR w okresie międzywojennym, którzy tam świadomie pozostali ze względu na swoje powołanie, nie ma dotychczas żadnych poważniejszych publikacji. Stanowi to przysłowiową białą plamę w najnowszej historii Polski, Rosji, Ukrainy, Białorusi i innych krajów, do której należą także, choć w różnym stopniu, dzieje Kościoła katolickiego w Rosji sowieckiej w latach 1917-1939. Istnieje więc pilna potrzeba badań i opracowań z tej dziedziny. Niniejsza praca stara się na nią odpowiedzieć przez śledzenie indywidualnych losów wspomnianych księży w represyjnym systemie sowieckim i ukazanie dramatycznych problemów, przed jakimi bywali oni stawiani. O ich powadze może świadczyć fakt, że cała kadra duchowieństwa katolickiego w ZSSR, rekrutująca się z około dziesięciu narodowości i należąca do trzech różnych obrządków, w wyniku ostrych represji, do fizycznej likwidacji włącznie, w ciągu dwudziestu lat (1918-1938) przestała w tym państwie istnieć.

1. KOŚCIóŁ KATOLICKI W STRUKTURZE WYZNANIOWEJ ZSSR

Po zapanowaniu chaosu i terroru, jaki pociągnął za sobą przewrót bolszewicki, część ludności katolickiej (polskiej, litewskiej i innej) opuściła Rosję sowiecką. Zawarty po wojnie polsko-bolszewickiej traktat pokojowy w Rydze (18 marca 1921 r.) między Polską i Rosją, dający Polakom możliwość opcji obywatelstwa polskiego, przyczynił się również do powiększenia fali wyjazdów. Według zgodnych ocen po zakończeniu trwającego kilka lat procesu migracji na stałe pozostało jednak w ZSSR ok. 1,6 mln katolików⁽²⁾. Na terenie Rosji ogromną większość z nich, bo ok. 75%, stanowili Polacy⁽³⁾. Reszta przypadała na Niemców, Litwinów, Łotyszy, Białorusinów i innych. Na Białorusi i Ukrainie, gdzie Polacy byli od wieków ludnością autochtoniczną, odsetek ten był jeszcze wyższy, gdyż wynosił ponad 90%. Tylko w diecezji tiraspolskiej (Powołże, Krym, obwód Odessy), gdzie przeważali Niemcy (ponad 60%), Polacy stanowili mniejszość (w 1918 r. 30,9%⁽⁴⁾). Sowiecki spis ludności z 1926 r. wykazywał 782 tys. Polaków w ZSSR, lecz według zgodnej opinii była to liczba znacznie zaniżona. Na Ukrainie spis wykazał 496 tys., a na Białorusi 97 tys. ludności polskiej. Te ostatnie dane uważano za trzykrotnie zaniżone ze względu na zastosowanie w czasie spisu kryterium znajomości języka polskiego, a nie oświadczeń osób zainteresowanych. Na Ukrainie liczba Polaków wynosiła co najmniej 650 tys.⁽⁵⁾

Po rewolucji bolszewickiej w 1917 r. i kilkuletnim okresie antyreligijnej polityki władz w Rosji sowieckiej na początku lat dwudziestych było nadal czynnych 620 kościołów parafialnych oraz taka sama liczba kościołów filialnych, oratoriów i kaplic. Pracowało w nich ok. 400 księży katolickich⁽⁶⁾. Rekrutowali się oni spośród kilku różnych narodowości: polskiej, litewskiej, niemieckiej, łotewskiej, białoruskiej, ormiańskiej, gruzińskiej, rosyjskiej, ukraińskiej, a w bardzo niewielkim odsetku także i z innych. Reprezentowane były trzy obrządki: łaciński, do którego należało ponad 90% duchowieństwa, ormiański i wschodni, czyli greckokatolicki. Największą grupę narodowościową stanowili księża polscy, wywodzący się z autochtonicznej ludności polskiej, zamieszkałej od stuleci na dawnych Kresach Wschodnich I Rzeczypospolitej, obejmujących prawobrzeżną Ukrainę i Białoruś.

Ogół duchowieństwa należał do dziesięciu różnych jednostek administracyjnych Kościoła katolickiego w ZSSR, już to istniejących uprzednio w Rosji carskiej, już to reaktywowanych lub stworzonych przez Stolicę Apostolską w latach 1917-1923, równolegle z antyreligijnymi dekretami z lat 19181922⁽⁷⁾. Łączyło się to z podjętą przez papieży Benedykta XV i Piusa XI reorganizacją ogromnej archidiecezji mohylewskiej. Reorganizacja ta zakończyła się w 1923 r. W jej wyniku powstało dziesięć jednostek administracyjno-duszpasterskich. Były to:

- archidiecezja mohylewska, ograniczona do Rosji europejskiej i Białorusi wschodniej,
- diecezja mińska (Białoruś centralna),
- diecezja żytomierska (północna Ukraina i okręg kijowski),
- diecezja kamieniecko-podolska (południowo-zachodnia Ukraina),
- diecezja tiraspolska z siedzibą w Saratowie (Powołże i południowa Ukraina),
- diecezja władywostocka, erygowana w 1923 r. (środkowa Syberia i Daleki Wschód),
- wikariat apostolski Syberii, erygowany w 1921 r. (Syberia południowa i okręgi: irkucki, omski, tomski oraz taszkencki),
- wikariat apostolski Krymu i Kaukazu,
- administratura apostolska dla katolików obrządku ormiańskiego,
- egzarchat rosyjskiego Kościoła katolickiego obrządku wschodniego.

Jednym z pierwszych osiągnięć władz sowieckich, będącym ciężkim ciosem dla Kościoła katolickiego, była likwidacja jego hierarchii. Po głośnym pokazowym procesie 14 księży z Petersburga w marcu 1923 r., w którym administrator apostolski archidiecezji mohylewskiej abp Jan Cieplak (1857-1926) skazany został na śmierć⁽⁸⁾ i w następnym roku wydalony z ZSSR, oraz po internowaniu bpa Karola Śliwowskiego (1855-1933) w odległym Władywostoku Kościół katolicki w tym państwie pozostał bez hierarchii. Ponieważ pertraktacje Stolicy Apostolskiej z rządem sowieckim w sprawie znalezienia jakiegoś modus vivendi dla Kościoła w Rosji sowieckiej nie dawały żadnych rezultatów⁽⁹⁾, papież Pius XI w 1926 r. zreorganizował dotychczasową administrację kościelną w ZSSR i dokonał tajnych nominacji biskupich. Wykonawcą jego decyzji był bp Michel d'Herbigny TJ. W czasie swej pierwszej podróży w charakterze tajnego delegata papieskiego (29 marca 15 maja 1926 r.) konsekrował potajemnie w Moskwie trzech biskupów: 21 kwietnia pracującego od 1907 r. w miejscowości Makiejewka (Zagłębie Donieckie) assumpcjonistę francuskiego, ks. Pie-Éugène Neveu (1887-1946), a 10 maja liczącego zaledwie 32 lata wikariusza parafii św. Katarzyny, Łotysza, ks. Bolesława Sloskansa (1893-1981), oraz Niemca z diecezji tiraspolskiej, pełniącego funkcję dziekana w Sewastopolu na Krymie, Aleksandra Frisona (1873-1937). W czasie podróży na Powołże i Ukrainę, na które otrzymał zgodę władz sowieckich, bp d'Herbigny poznał i mianował później czterech administratorów apostolskich: ks. Wincentego Ilgina (1886-1937) w Charkowie, ks. Augustyna Baumtroga (1883-1937), ks. Johanna Rotha (1881 ?) oraz ks. Teofila Skalskiego (1877-1958) w Kijowie, wikariusza generalnego diecezji żytomierskiej. Temu ostatniemu wraz z nominacją na administratora apostolskiego diecezji żytomierskiej przekazał analogiczną nominację dla ks. Jana Świderskiego (1888-1964) na administratora apostolskiego diecezji kamienieckiej. Podczas drugiej podróży, którą w tym samym roku odbył bp d'Herbigny kilka tygodni później, konsekrował 13 sierpnia w Leningradzie ks. Antoniego Maleckiego (1861-1935). W czasie tej podróży przekazał też większość nominacji na administratorów apostolskich.

Formalny efekt ukrytej działalności bpa d'Herbigny'ego w ZSSR, tj. nominacje administratorów apostolskich i nowy podział administracyjny dotyczasowych diecezji, został opublikowany w Annuario Pontificio dopiero w 1930 r. jak niżej:

A r c h i d i e c e z j a m o h y l e w s k a. Administratorzy apostolscy:
Moskwa: Pie-Éugène Neveu, biskup tytularny Citro, mianowany 5 września 1926 r.
Mohylew: Bolesław Sloskans, biskup tytularny Cillio, mianowany 13 sierpnia 1926 r.
Leningrad: Antoni Malecki, biskup tytularny Dionizjany, mianowany 1 września 1926 r.
Charków: ks. Wincenty Ilgin, mianowany 15 sierpnia 1926 r.
Kazań, Samara, Symbirsk: ks. Michał Jodokas, mianowany 1 września 1926 r.

D i e c e z j a m i ń s k a (część, która pozostała w ZSSR).
Administrator apostolski: Bolesław Sloskans, jw.

D i e c e z j a t i r a s p o l s k a. Administratorzy apostolscy:
Południowa Rosja i Ukraina (Odessa), Aleksander Frison, biskup tytularny Limiry, mianowany 10 maja 1926 r.
Centralna Rosja - Powołże (Saratow), ks. Augustyn Baumtrog, mianowany 26 maja 1926 r.
Północny Kaukaz (Piatigorsk), ks. Johann Roth, mianowany 23 maja 1926 r.
Gruzja - Tbilisi: ks. Stefan Demurow, mianowany ad interim⁽¹⁰⁾ (czasowo) w 1926 r.

D i e c e z j a ż y t o m i e r s k a (część pozostała w ZSSR).
Administrator apostolski: ks. Teofil Skalski, mianowany 31 maja 1926 r.

D i e c e z j a k a m i e n i e c k a.
Administrator apostolski: ks. Jan Świderski, mianowany 31 maja 1926 r.⁽¹¹⁾

Ponieważ niebawem wszyscy wymienieni wyżej administratorzy apostolscy, poza bpem Neveu, zostali aresztowani, podjęta przez papieża próba wzmocnienia Kościoła w ZSSR nie przyniosła zamierzonych skutków.

Po zawarciu w 1921 r. polsko-rosyjskiego traktatu pokojowego w Rydze rząd polski uważał, że zabezpieczył w nim Polakom w ZSSR swobody religijne. Artykuł VII traktatu stwierdzał bowiem wyraźnie: Rosja i Ukraina zapewniają osobom narodowości polskiej, znajdującym się w Rosji, Ukrainie i Białorusi, na zasadzie równouprawnienia narodowości, wszystkie prawa, zabezpieczające rozwój kultury i języka oraz wykonywania obrządków religijnych. Punkt 3 tego artykułu ustalał: Kościoły i stowarzyszenia religijne, do których należą osoby narodowości polskiej w Rosji, Ukrainie i Białorusi, mają prawo w granicach prawodawstwa wewnętrznego samodzielnie urządzać swoje wewnętrzne życie kościelne. Wyżej wzmiankowane kościoły i stowarzyszenia religijne mają prawo w granicach prawodawstwa wewnętrznego użytkowania, nabywania majątku ruchomego i nieruchomego koniecznego do wykonywania obrządków religijnych oraz utrzymywania duchowieństwa i instytucji kościelnych.

Nadzieje rządu polskiego i Polaków w Rosji związane z powyższym artykułem traktatu miały się okazać całkowitą iluzją. Władze sowieckie, opierając się na zawartej w nim formule: w ramach prawodawstwa wewnętrznego, odrzuciły w całości zawarte w nim gwarancje swobód religijnych dla ludności polskiej⁽¹²⁾.

Pod względem liczby swoich wiernych Kościół katolicki w Rosji, a następnie w ZSSR, stał dopiero na czwartym miejscu po prawosławiu, islamie i judaizmie. Pomimo to stanowił poważną siłę religijną i społeczną w tych państwach, a w pewnym sensie także i polityczną o znaczeniu międzynarodowym. Wynikało to z jego przynależności do ogólnoświatowej społeczności religijnej, międzynarodowego autorytetu Stolicy Apostolskiej, pozostającej w dyplomatycznym kontakcie z rządami wszystkich, praktycznie biorąc, państw zachodnich, oraz z faktu, że jego ośrodek kierowniczy pozostawał poza granicami ZSSR i poza jakąkolwiek kontrolą. Poza tym należały do niego w ZSSR takie mniejszości narodowe, jak Polacy, Niemcy, Litwini, Łotysze i inne, co sprawiało, że rządy ich krajów macierzystych interesowały się ich losem⁽¹³⁾.

Sowiecki system totalitarny dla usprawiedliwienia swoich porażek ekonomicznych i społecznych oraz metod rządzenia za pomocą zastraszenia społeczeństwa i terroru zawsze potrzebował wroga, zarówno wewnętrznego, jak i zewnętrznego. Kościół katolicki znakomicie nadawał się do tej roli i dlatego uznany został za wroga nr 1 komunistycznego ustroju sowieckiego.

dalej=>

1. I. R i e z n i k o w a, Prawosławije na Sołowkach. Matieriały po istorii Sołowieckogo łagieria, Sankt-Pietierburg 1994 oraz podana tam bibliografia.

2. Por. A. B r u n e l l o, La Chiesa del Silenzio, Roma 1953, s. 3-4.

3. Por. S k a l s k i, dz.cyt., s. 259.

4. Por. SDT, 1919, s. 111.

5. Por. I w a n o w, Pierwszy naród ukarany, s. 71-72 i 82.

6. Por. SAM, 1923-1925; SDT, 1919.

7. Pierwszym i decydującym o losach Kościoła w ZSSR aktem prawnym był dekret Komisarzy Ludowych z 23 stycznia 1918 r. o rozdziale Cerkwi od państwa i szkoły od Cerkwi. Dalsze akty prawne rozwiązywały wszelkie instytucje kościelne, łącznie z parafiami, wprowadzały zakaz nauczania religii do lat 18, likwidowały wszelką własność kościelną, upaństwawiały kościoły itp. Por. W i ś n i e w s k i, dz. cyt., passim.

8. Razem z ks. prał. K. Budkiewiczem, który został wkrótce rozstrzelany.

9. Por. S t e h l e, dz. cyt., passim.

10. Por. W e n g e r, dz. cyt., s. 256-258.

11. Por. tamże s. 257-258. Zdaniem administratora apostolskiego diecezji żytomierskiej, ks. Kazimierza Naskręckiego, podział archidiecezji na wyliczone tu administracje został dokonany według sugestii abpa Jana Cieplaka. Por. Archiwum Archidiecezji Warszawskiej, teczka ks. K. Naskręckiego, rękopis wspomnień pt. Z zapisków i ze wspomnień Żytomierzanina, z. 8 (brak numeracji stron). Wymienieni w Annuario Pontificio inni administratorzy apostolscy w ZSSR: ks. Agop Bagaratian (18721936) dla Ormian-katolików w całej Rosji oraz egzarcha dla Rosjan-katolików obrządku wschodniego, Leonid Fiodorow (1879-1935), pełnili swoje funkcje już przed nominacjami bpa d'Herbigny'ego.

12. Szerzej na ten temat por. R. D z w o n k o w s k i SAC, Władze II RP a Kościół katolicki w ZSSR, "Więź", 1996, nr 5(451), s. 137-158.

13. Por. D. J. D u n n, The Catholic Church and the Soviet Government 1939-1949, New York 1977, s. 32-33.