Ulanicki Józef (1865 1890 1935). Ur. 29.09 w
Synogórach z rodziców Henryka Ottona i Pelagii z
Górskich. Należał do diec. łucko-żytomierskiej.
Absolwent gimnazjum, a nast. seminarium duch. w
Żytomierzu. Był wikariuszem w par. Biała Cerkiew k.
Kijowa i w katedrze żytomierskiej, a od 1893
proboszczem par. Miropol w dek. Nowograd Wołyński. W latach 1902-1906 administrator par. Rokitna w
dek. kijowskim. Późn. pracował kolejno na takim
samym stanowisku w parafiach: Bereźne w dek.
Równe (1907), Toporzyszcze w dek. Owrucz (1910), Leszczyn (1914) i Kodnia
k. Żytomierza (19181920). Od początku lat dwudziestych był ponownie
wikariuszem w katedrze żytomierskiej. Wielokrotnie nękany wezwaniami do GPU, aresztowany i więziony w Żytomierzu, gdzie więzienie GPU znane było
z okrutnych metod wymuszania zeznań. Po aresztowaniu 9.05.1924 (uprzedzony
o grożącym mu aresztowaniu nie chciał uciekać) spędził 7 miesięcy w
więzieniu, gdzie ciężko zachorował i przebywał w szpitalu więziennym. Po
uwolnieniu zimą 1925 przez dłuższy czas nie wstawał z łóżka. Pracował przy
katedrze w Żytomierzu. Był wciąż nachodzony i nękany przez agentów
GPU.
W 1930, wyrzucony razem z ukrytymi siostrami (Sługi Jezusa) z domu
"Michałówka", został przyjęty do domu Marii Paderewskiej-Bazareńskiej (zm.
1952), która była przyrodnią siostrą światowej sławy muzyka, Ignacego
Paderewskiego, i mieszkała przy ul. Podolskiej 24 w domu kupionym przez
niego w 1890 dla ojca, Jana Paderewskiego. Ks. Ulanicki zm. tam 29.06.1935
i został pochowany na cmentarzu w Żytomierzu (nagrobek z powyższą datą
śmierci zachowany był w 1995). Lista A. Ponińskiego z marca 1937 podaje
mylną datę śmierci ks. Ulanickiego (rok 1937). Źródła: [1: syg. III/101, k. 180];
[7: syg. 2ER 176]; [23: 18921918, 19201925]; [32: syg. A.12.P/6]; [44: 1925,
nr 4. s. 32; nr 25, s. 25, s. 208; nr 49, s. 398]; [68]; [162, s. 451]; [155]; [216];
[223]; [277].
Ussas Bronisław (1885 1917 1977). Ur. 30.06 w Petersburgu w rodzinie
pol.-litewskiej, z rodziców Mateusza i Aliny z d. Sawickiej. Matka pochodziła
z rodziny ziemiańskiej, zamieszkałej w gub. mohylewskiej. Należał do
archidiec. mohylewskiej, nast. diec. mińskiej, a późn. archidiec. warszawskiej. Ojciec
był właścicielem kliniki lekarskiej i niewierzącym działaczem społ. Bronisław
Ussas ukończył gimnazjum klasyczne, a nast. Wydział Historyczno-Filologiczny
na Uniwersytecie Petersburskim oraz Instytut Archeologii. W czasie studiów z
grupą Polaków przez 5 lat zajmował się inwentaryzacją pol. dóbr kult.
zagrabionych przez Rosję. Był również w tym czasie stałym
współpracownikiem ros. pism kat. wydawanych w Petersburgu: "Wiera i Żyzń"
oraz "Słowo Istiny". Mając 30 lat wstąpił do metropolitalnego seminarium duch.
w Petersburgu, lecz został skierowany na studia w Akademii Duch. i po dwóch
latach (w 1917) otrzymał święcenia kapł. W lutym 1917 otrzymał polecenie
udania się do Mińska dla zorganizowania opieki duszp. i innej dla uchodźców
z Królestwa. Wykazał się tu dużym talentem organizatorskim i mianowany
został przez bpa Zygmunta Łozińskiego profesorem i prokuratorem (ekonomem)
tworzącego się w Mińsku seminarium duch. oraz rektorem kościoła
podominikańskiego, który odremontował. Pod rządami bolsz. był dziekanem
mińskim. 5.05.1919 został uwięziony w Mińsku przez władze sow. i skazany na
pobyt w łagrze do końca wojny domowej. Przebywał kolejno w więzieniach w
Smoleńsku, Witebsku, Dyneburgu i Nowoaleksandrowsku. Uwolniony dzięki
staraniom rządu litewskiego, znalazł się na Litwie. Nie przyjął propozycji
pozostania w tym państwie i powrócił do Mińska, znajdującego się pod władzą
pol., gdzie podjął pracę duszp. Współpracował z POW i należał do Związku Pol.
Demokracji Chrześcijańskiej. Był przeciwnikiem Narodowej Demokracji. W
czasie, gdy Mińsk pozostawał pod władzą pol. (8.08.1919 - 10.07.1920), był
członkiem rady miejskiej i kierownikiem Archiwum Państwowego w Mińsku.
Mianowany delegatem amerykańskiej Fundacji Hoovera Pomocy Dzieciom,
kierował akcją wydawania 18 tys. obiadów dziennie dzieciom wszystkich
wyznań w Mińsku i 45 tys. obiadów dla dzieci poza miastem. Otrzymał za to
od jej prezesa, późn. prezydenta USA, Herberta Hoovera, wyrazy uznania i
podziękowania. 10.07.1920 na skutek wybuchu wojny pol.-bolsz. znalazł się w
Polsce, lecz powrócił do Mińska jako delegat PCK i członek Mieszanej Komisji
Pol.-Sow. Do końca maja 1921 był duszpasterzem w Mińsku. Opuścił to miasto,
gdy w wyniku traktatu ryskiego znalazło się w ZSSR. Od władz pol. otrzymał
nominację na członka mieszanej pol.-sow. Komisji Rewindykacyjnej i w lipcu
1921 został wysłany do Petersburga. Od października 1921 do 1926 jako prezes
tej Komisji przyczynił się do odzyskania wielu cennych dóbr kultury pol.,
wywiezionych w czasach rozbiorów przez władze carskie do Rosji. Jako
kierownik Delegacji Pol. w Komisji Rewindykacyjnej zwolnił z biura jedną z
maszynistek, która przekazywała władzom sow. tajne dokumenty Delegacji.
Pomimo zagrożenia procesem pod fałszywym oskarżeniem nie cofnął decyzji
jej zwolnienia i w listopadzie 1924 został aresztowany. W zainscenizowanym
procesie 15.04.1925 został skazany na 6 lat pozbawienia wolności oraz karę 2
tys. rubli. Wyrok miał na celu przygotowanie zakładników do wymiany.
Zadecydowana już i realizowana wymiana na 2 agentów sow. w Polsce,
Wieczorkiewicza i Bagińskiego, w ostatniej chwili nie doszła do skutku. Tuż
przed wymianą zostali oni bowiem zastrzeleni na stacji granicznej Niegorełoje
k. Stołpców przez eskortującego ich żandarma pol. nazwiskiem Muraszko, b.
więźnia GPU. Wymiana została cofnięta. W czasie drogi powrotnej z Kołosowa
ks. Ussas zbiegł na stacji w Mińsku i ukrył się w Konsulacie RP. Odmowa
wydania go spowodowała cofnięcie przez władze sow. exquator konsulowi
Karczewskiemu. Po ostrej wymianie not pol. MSZ poleciło wydać ks. Ussasa.
Ks. Ussasa i innego obywatela pol., Łaszkiewicza, cofnięto do więzienia w
Leningradzie. Po upływie dwóch miesięcy ks. Ussas podjął tam głodówkę,
żądając zakończenia sprawy wymiany i odwołania zniesławiających go artykułów, które uprzednio ukazały się w prasie
sow. Po 11 dniach głodówki, wobec
ciężkiego stanu jego zdrowia, władze poleciły ukazującej się w Leningradzie
"Nowoj Wieczierniej Gazietie" opublikować komunikat stwierdzający, że
wiadomości, które ukazały się w prasie o księdzu Ussasie, są całkowicie
zmyślone, a zatem nie odpowiadają prawdzie (nr 245 z 27.12.1925). Po
przewiezieniu do moskiewskiego więzienia na Łubiance został 29.01. 1926
przekazany Pol. Delegacji Komisji Repatriacyjnej. 10.02.1926, dzięki wymianie
więźniów na stacji granicznej Niegorełoje k. Stołpców, powrócił do Polski. Po
prawie rocznej kuracji dzięki wstawiennictwu nuncjusza rozpoczął pracę duszp.
w par. św. Aleksandra w Warszawie. W 1930 na prośbę metropolity Andrieja
Szeptyckiego ze Lwowa przyjął stanowisko archiwisty Kościoła gr.-kat. w
Polsce. W ciągu 5 lat pracy przygotował wykaz wszystkich aktów rządu
carskiego dotyczących Kościoła unickiego na ziemiach I Rzeczypospolitej,
znajdujących się w archiwach państwowych w Warszawie, Lublinie, Wilnie i
Grodnie. Po powrocie do Warszawy w 1935 został kapelanem Zakładu Wychowawczego Sióstr Niepokalanek w Warszawie. Pozostawał na tym stanowisku
przez 23 lata, pełniąc także funkcję kapelana Zakaźnego Szpitala Miejskiego
przy ul. Chocimskiej. Pełnił te obowiązki do listopada 1957. Od 1935 aktywnie
uczestniczył w pracach spółdzielni budowlano-mieszkaniowej "Osiedle na
Skarpie" na Saskiej Kępie w Warszawie i aż do 1960 był przew. jej zarządu. W
latach 19401969 bezinteresownie pełnił funkcję kierownika biura spółdzielni,
a w latach 19611965 także przew. jej Rady Nadzorczej. Swoje bogate zbiory
archiwalne przekazał Bibliotece KUL. Miał tytuł prałata i był czynnym
członkiem pol. Instytutu Archeologii. Zm. 6.12.1977 w Warszawie. Pogrzeb
odbył się w Otwocku, gdzie uprzednio przez kilka lat przebywał w domu księży
emerytów. Źródła: [11]; [14: 1915-1917, 1923-1932]; [32: syg. Kol. 29/4];
[48]; [64: 1926]; [66]; [93: 1930, 1935, 1939, 1945-1977]; [147: Rkp 911,
k. 91-92, 95-96; Rkp, 912; Rkp 913, k. 49]; [173].
