Staniewicz Franciszek (1877 1900 ?). Ur. 29.01. Należał do
diec.
sejneńskiej, późn. łomżyńskiej. Kanonik kapituły łomżyńskiej.
Seminarium duch. ukończył w Sejnach, po czym studiował w Akademii Duch. w
Petersburgu, gdzie zdobył magisterium z teologii. Był kolejno wikariuszem par.
Augustów (1903-1906), par. Sokoły w dek. Wysokie Mazowieckie (1907-1908),
katechetą w szkole handlowej w Suwałkach oraz kapelanem w szpitalu i w kaplicy
na cmentarzu (1909-1913). W czasie I wojny świat. przebywał poza diecezją i w
1919 pełnił obowiązki wikariusza par. św. Mikołaja w Kijowie. W sierpniu
1919 był tam przez pewien czas aresztowany. Od 1920 pracował na terenie diec.
sejneńskiej, późn. łomżyńskiej. W latach późn. był proboszczem par.
Sokoły. Od 1926 był kanonikiem kapituły łomżyńskiej. Źródła: [68];
[169: 1903-1936].
Starodworski Antoni zob. Kwiatkowski Antoni
Staub Aleksander (1870 1894 1961). Ur. w Katharinestadt n. Wołgą.
Pochodził z diec. tiraspolskiej. Był absolwentem seminarium duch. w Saratowie.
W latach 1894-1895 był zastępcą proboszcza par. Otrogowka (Louis), późn.
(1895) wikariuszem z prawami proboszcza (vicarius expositus) par.
Christina i administratorem par. München/Beresan (1897). Nast. pracował jako
proboszcz i dziekan w par. Kamienka (1898-1901), gdzie zbudował kościół. W
latach 1904-1906 był administratorem par. Pfeifer oraz par. Zug. Był tam
jeszcze w 1914. Od 1915 zajmował stanowisko proboszcza par. Rosentahl (Szaban
Uba) w dek. Symferopol w gub. taurydzkiej. W 1928 został wydalony do
Sewastopola i pozbawiony prawa do pełnienia funkcji duszp. Aresztowany w 1930,
skazany na 3 lata zsyłki do Tambowa. Powtórnie aresztowany 4.01.1935 i wysłany
do więzienia w Woroneżu, razem z 3 innymi księżmi (Joseph Beilmann, Adam
Garreis i Józef Wierzbicki zob. biogramy), 3 siostrami dominikankami obrz.
wsch. i grupą katolików z Tambowa. Po procesie, który odbywał się w dn.
16-19.11.1935 w Woroneżu przy drzwiach zamkniętych, odwołał wszystkie swoje
poprzednie zeznania, stwierdzając, że pisał je pod dyktando GPU. Skazany
przez OSO Kolegium UNKWD obw. woroneskiego na 10 lat łagru na Sołówkach.
Przebywał w łagrze Miedwieżja Gora i pracował przy budowie Kanału Białomorsko-Bałtyckiego
(Miedwieżjegorsk, BBK, KFSSR). Wg pisma Wydziału Konsularnego Ambasady RP w
Moskwie z 28.06.1938 do MSZ przebywał w tym czasie w łagrze Kuziema,
Kirowskaja Żeleznaja Doroga, Łagiernyj Punkt Kiemskoje. W styczniu 1945 został
wysłany do Kazachstanu. Zwolniony z łagru w 1956, przebywał w Karagandzie i
potajemnie pracował duszp. wśród tamtejszych katolików, głównie niem. Zm.
w 1961 w Alt Maikuduk k. Karagandy. O. Serafin Kaszuba OFMC (1910-1979), który
w latach 1963-1976 pracował konspiracyjnie jako duszpasterz w Kazachstanie wśród
Polaków i Niemców znających ks. Stauba, jako miejsce jego śmierci wymienia
Karagandę. Źródła: [6: syg. 2ER 112]; [15: 1917]; [32: syg. A.44.115/1];
[67]; [84]; [227, s. 167]; [230]; [262]; [293, s. 47]; [309].
Stawiński Antoni (1842 1865 1923). Pochodził z
diec. łucko-żytomierskiej.
Szkołę średnią ukończył w Niemirowie i w 1859 wstąpił do seminarium
duch. w Żytomierzu. Po święceniach kapł. był wikariuszem par. Lubar, a
nast. Bohusław. Od 1880 pracował jako proboszcz par. Murafa, późn.
(1884-1900) par. Jampol na Wołyniu, a nast. par. Krzemieniec, gdzie od 1895 był
dziekanem. W latach 1900-1914 był administratorem par. Niemirów i dziekanem
hajsyńsko-bracławskim. W 1918 zaczął pełnić funkcję egzaminatora
prosynodalnego, cenzora ksiąg rel., asesora sądu biskupiego, wizytatora zakonów
i członka rady adm. diecezji, które to zadania stały się wkrótce czysto
nominalne wobec dezorganizacji życia kośc. pod władzą bolsz. W 1923, pomimo
choroby i sędziwego wieku, wyrzucony zimą ze swego mieszkania w Żytomierzu.
Przyjęty przez ukryte siostry ze Zgromadzenia Sług Jezusa w tym mieście, zm.
18.05.1923. Miał tytuł prałata i kanonika honor. kapituły żytomierskiej. Źródła:
[23: 1887, 1892-1923]; [40: 1923, nr VII, s. 11]; [68]; [155, s. 20]; [216];
[277].
Stefani Edward (? ? ?). Nie znany bliżej ksiądz kat. W 1919 odprawiał
nabożeństwa w kaplicy w domu nr 60 na Linii 9 Wyspy Wasylewskiej. Późn.
aresztowany. Źródło: [284].
Stille Michael s. Michała (1893 1925 ?). Należał do
diec. tiraspolskiej. W latach 1914-1917 pełnił służbę wojsk., po czym był
nauczycielem koło Mariupola na Powołżu. W 1925 przyjął święcenia kapł.
Był administratorem kilku parafii, w tym par. Urbach w dek. Mariental/Odessa.
Aresztowany 2.02.1930 na Powołżu. Był jednym z 8 księży niem. uwięzionych
tam na początku tr. Oskarżony o przestępstwa polit. przewidziane w art. 58-4,
58-6 i 58-210 KK RSFSR (sformułowanie zarzutów podczas śledztwa - por.
biogram ks. Georga S. Baiera) i skazany 6.06.1931 przez Kolegium OGPU na 3 lata
łagrów. W 1. poł. 1932 był więziony w Jarosławlu n. Wołgą. Wg pisma T. Błaszkiewicza,
kierownika Wydziału Konsularnego Ambasady RP w Moskwie, z 28.06.1938 do MSZ był
jednym z 9 księży niem. pochodzenia, przebywających w tym czasie na zesłaniu.
Dalsze losy nie znane. Źródła: [7: syg. 2ER 112]; [32: syg. A.44.115/1];
[67]; [309].
Stołbiński zob.
Iwanow Dominik
Stronczyński Wiktor s. Konstantego (1868 1891 1938). Ur. 17.10 we
wsi Mikłasze, pow. Ostróg na Wołyniu, w rodzinie szlacheckiej. Należał do
diec. łucko-żytomierskiej. Po ukończeniu gimnazjum w Żytomierzu wstąpił do
seminarium diec. łucko-żytomierskiej w tym mieście i po jego ukończeniu
otrzymał święcenia kapł. W 1892 był wikariuszem w katedrze łuckiej. Od
1894 pracował jako administrator par. Litowiż w dek. Włodzimierz Wołyński,
późn. (1901-1909) par. Zasław, a nast. par. Murafa (Morachwa) w dek. Jampol
(w 1918 liczyła 9190 wiernych). W połowie lat dwudziestych był także
dziekanem jampolskim i miał pod opieką par. Mołczany (1356 wiernych) w tym
samym dekanacie. 14.02.1930 został aresztowany w par. Murafa i 10.05.1930 przez trojkę
OGPU na podstawie oskarżenia z art. 586 i 5811 KK RSFSR skazany na 5 lat więzienia
(wg niektórych danych na 10 lat). W 1931 był więziony w politizolatorze
w Jarosławlu n. Wołgą w grupie 30 księży pol. z Ukrainy. Gdy w r. nast. 7
spośród 32 więzionych już tam wówczas księży wciągnięto na listę
wymiany do Polski, nie wyraził chęci opuszczenia więzienia i ZSSR, mając
nadzieję na powrót do pracy w swojej parafii. Wg autora jego biogramu, Michaiła
Rogaczewa, zamieszkałego w Syktywkarze, członka "Memoriału",
skazany został na 5 lat łagru na Sołówkach. W listopadzie 1934 znajdował się
w łagrze Kiem' BBK, a w r. nast. chwilowo w więzieniu w Leningradzie. W 1935
został zesłany do miasteczka Syktywkar (w połowie lat trzydziestych liczyło
20 tys. mieszkańców), będącego stolicą Komi ASSR, która była wówczas
jednym z najczęstszych terenów zsyłki. Razem z nim zesłany tam został na 3
lata ks. Mikołaj Strusiewicz (zob. biogram). Obaj zamieszkali w wynajętym
pokoju, a nast. w osobnych domach na skraju miasta, w dzielnicy zwanej
Tentiukowo. Wg protokołów śledczych NKWD otrzymywali pomoc materialną od Międzynarodowego
Czerwonego Krzyża i PCK w Moskwie, a przez tę instytucję od pol.,
finlandzkich i łotewskich organizacji filantropijnych. Byli nieustannie śledzeni
przez NKWD. Pod koniec lipca 1937 naczelnik UNKWD Komi ASSR lejtnant Kowalew
oraz naczelnik 3 otdielenija młodszy lejtnant Oniegin zwrócili się
do prokuratora Komi ASSR o polecenie aresztowania obydwu księży. Jako
uzasadnienie podali rzekome systematyczne utrzymywanie łączności z całym
szeregiem filantropijnych zagranicznych organizacji i prowadzenie
kontrrewolucyjnej, faszystowskiej i defetystycznej agitacji [265].
Prokurator Popkow wyraził zgodę na aresztowanie obydwu. Zostali aresztowani w
sierpniu i umieszczeni w wewnętrznym więzieniu NKWD w Syktywkarze. Nazajutrz
zaczęło się śledztwo, które prowadził śledczy Bazow. Wobec braku pożądanych
jego wyników podstawą oskarżenia stały się zeznania jednego z zesłanych do
Syktywkaru Polaków. Podał on w nich jakoby, że obaj oskarżeni mówili o
lepszych warunkach życia w Polsce, chwalili Piłsudskiego i Trockiego oraz
przepowiadali przegraną ZSSR w wypadku wojny z Niemcami. Oskarżeni nie
przyznali się do winy. Śledztwo zakończyło się 14.08.1937 stwierdzeniem
winy obu oskarżonych i wnioskiem o wyrok śmierci dla obydwu. Jego uzasadnienie
brzmiało: Systematycznie utrzymywali łączność z różnymi zagranicznymi
organizacjami filantropijnymi, systematycznie prowadzili kontrrewolucyjną i
faszystowską agitację, twierdzili, że Piłsudski i Trocki to rozumni ludzie,
że za bolszewikami idzie mała grupka ludzi, że w wypadku wojny ZSSR zginie
(tamże). 10.01.1938 OSO NKWD uznało ich winnymi przestępstw określonych w
art. 58-1a (szpiegostwo) i 58-10, cz. 1 (antysow. agitacja i propaganda) KK
RSFSR i na obydwu wydało wyrok śmierci przez rozstrzelanie. Przez tydzień
przebywali w celi śmierci miejskiego więzienia. 18.01.1938 zostali
rozstrzelani przez ww. młodszego lejtnanta NKWD, Oniegina. Miejsce wykonania
wyroku i pogrzebania ciał pozostaje nie znane. Na liście A. Ponińskiego z
marca 1937 są wymienieni jako zesłańcy w Syktywkarze, a pismo Wydziału
Konsularnego Ambasady RP w Moskwie z 28.06. 1938 do MSZ donosi o ich
aresztowaniu w 2. poł. 1937 podczas pobytu na zesłaniu. Parafianie z Murafy
wysyłali ks. Stronczyńskiemu paczki żywnościowe i pieniądze. W 1934 mylnie
wymieniany jako zmarły. W latach trzydziestych miał krewnych w Polsce: brata,
Bolesława Stronczyńskiego, który był organistą w Szpałowie, oraz krewną,
Dorotę Stronczyńską, która pracowała na stanowisku buchaltera urzędu
pocztowego w Warszawie. W 1989 ks. Wiktor Stronczyński i ks. Mikołaj
Strusiewicz zostali przez prokuratora Komi ASSR całkowicie zrehabilitowani. Źródła:
[1: syg. III/100, k. 129- -130, 180]; [7: syg. 2ER 135]; [23: 1892-1918];
[32: syg. A.44.115/1]; [88: 1930, nr 35, s. 9; 1934, nr 51, s. 807]; [141];
[162, s. 442]; [184]; [235, z. 8]; [262]; [265]; [309].
Strusiewicz Mikołaj s. Konstantego (1885 1911 1938). Ur. 10.09 w
Barze na Podolu w rodzinie rolniczej. Ukończył 6 klas gimnazjum w Niemirowie,
a nast. seminarium duch. diec. łucko-żytomierskiej w Żytomierzu. Należał do
diec. łucko-żytomierskiej. W latach 1913-1914 był administratorem par. Nowosiółka
(w 1918 liczyła 1623 parafian) w dek. Latyczów, a od 1914 do chwili
aresztowania w 1929 administratorem par. Nowy Zawod (w 1918 liczyła 6580
wiernych) w dek. Nowograd Wołyński (późn. dek. żytomierski). Nękany przez
GPU (m.in. przeżył próbę zamachu na swe życie w kościele), był przez dłuższy
czas broniony przez parafian i nocami ukrywał się. Pod koniec 1929 został
niepostrzeżenie uprowadzony przez GPU i 18.01.1930 formalnie aresztowany. W 1.
poł. 1931 był więziony w grupie 30 księży pol. z Ukrainy w politizolatorze w
Jarosławlu n. Wołgą. Przebywał tam jeszcze w sierpniu 1932 i wyrażał chęć
znalezienia się na liście wymiany do Polski. Skazany został na 5 lat łagru
na Sołówkach, odbywał wyrok m.in. na Wielkiej Wyspie. Po odbyciu części
kary otrzymał kolejny wyrok: 3 lata zesłania najpierw do Archangielska, gdzie
jak pisał do PCK w liście 31.03.1935 znalazł się w warunkach pod materialnym
względem gorszych niż na Sołówkach. Przebywał tam w latach 1934-1935 i
mieszkał przy ul. Proletkulta 10 a, kw. 5. Dn. 5.08.1935 znajdował się w więzieniu
w Archangielsku. Dn. 27.07.1935 zesłany na Syberię, miesiąc późn. znajdował
się w U-Sysołowsku, a nast. na zesłaniu w stolicy Komi ASSR, Syktywkarze,
razem z ks. Wiktorem Stronczyńskim (zob. biogram). Odtąd ich losy były
jednakowe. Razem z nim został aresztowany w lipcu 1937 przez OSO NKWD i
10.01.1938 na podstawie oskarżenia o kontrrewolucję i agitację antysow. z
art. 58-1a i 58-10, cz. 1 KK RSFSR skazany na śmierć. Przebywając w więzieniu
w Syktywkarze razem z niejakim Józefem Jachnowskim, konfidentem NKWD, ks.
Strusiewicz powiedział mu, że po pierwszym aresztowaniu mógł wyjechać do
Polski, lecz nie zrobił tego ze względu na swoich parafian, że otrzymuje od
nich pomoc materialną oraz listy świadczące o pamięci i przywiązaniu, ma więc
nadzieję, iż o jego aresztowaniu wiedzą na Zachodzie i że obydwaj z ks.
Stronczyńskim nie zostaną rozstrzelani. Wg relacji Jachnowskiego ks.
Strusiewicz w więzieniu zachowywał się bardzo dzielnie (wioł siebia mużestwienno)
[265]. Rozstrzelany został razem z ks. Stronczyńskim przez młodszego
lejtnanta NKWD Oniegina 18.01.1938 (dokładne uzasadnienie wyroku - zob. biogram
ks. Wiktora Stronczyńskiego). Wg listu ks. Teofila Skalskiego z 28.01.1937
do prymasa Polski ks. Strusiewicz przebywając na zesłaniu miał w pewnym
okresie stracić władzę w rękach i nogach. Jego pobyt na zesłaniu w
Syktywkarze w Komi ASSR notuje A. Poniński na swojej liście z marca 1937.
Wymieniony jest także w piśmie Wydziału Konsularnego Ambasady RP w Moskwie z
28.06.1938 do MSZ jako jeden z 15 księży najprawdopodobniej aresztowanych w 2.
poł. 1937. Razem z ks. W. Stronczyńskim został całkowicie zrehabilitowany
przez prokuratora Komi ASSR w 1989. Jego brat, Antoni Strusiewicz, "rozkułaczony"
w 1930, został zesłany do obł. archangielskiej. W 1936 uciekł z zesłania i
ukrywał się. Źródła: [1: syg. III/100, k. 173, 180]; [7: syg. 2ER 135];
[23: 1910-1918, 1920-1923]; [32: syg. A.44.115/1]; [68]; [78, s. 35]; [80: 1935,
nr 15-16, s. 232]; [88: 1935, nr 29, s. 448]; [121]; [162, s. 442]; [235,
z. 8]; [262]; [265].
Stysło Bazyli s. Bazylego (1887 1913 1958). Ur. 20.01 w Jakszczańcach,
pow. Przemyśl. Początkowo należał do metropolii lwowskiej obrz. wsch. Ukończył
gimnazjum pol. w Przemyślu i po zdaniu matury w 1908 wstąpił do unickiego
seminarium duch. we Lwowie. Ukończył Wydział Teologiczny na Uniwersytecie
Lwowskim i 7.11.1913 otrzymał święcenia kapł. W latach 1913-1915 był
wikariuszem par. Żółtańce. W maju 1915 został zatrzymany przez wojska ros.
i wywieziony do Orenburga, gdzie przebywał pod nadzorem policji do wybuchu
rewolucji bolsz. W drodze powrotnej do kraju zatrzymał się na terenie diec. łucko-żytomierskiej
i w 1919, na propozycję bpa Ignacego Dub-Dubowskiego, podjął w niej pracę na
stanowisku administratora par. Emilczyn (3540 wiernych) w dek. Nowograd Wołyński.
Po raz pierwszy aresztowany był 29.12.1923. Po uwolnieniu został powtórnie
aresztowany w czerwcu 1924 pod zarzutem kontrrewolucji i szpiegostwa na rzecz
Polski. Do grudnia 1925 dla celów śledztwa więziony był w Korosteniu. Pod
koniec tego miesiąca został przewieziony do więzienia na Łubiance w Moskwie
i na podstawie art. 54-4 i 54-6 KK USSR skazany na karę śmierci, z zamianą na
10 lat łagru na Wyspach Sołowieckich, z końcem wyroku 6.12.1936, oraz na 5
lat zesłania na Syberię po ukończeniu pierwszego wyroku. Na Sołówki przybył
26.02.1928. W 1. poł. 1930 i późn. przebywał na wyspie Anzer w grupie ponad
30 księży kat. skierowanych do tamtejszych robót. Adres: KASSR, g. Kiem', 4
otdielenije SŁON, punkt Anzer, Komandirowka Troickaja. Po wykryciu rzekomego antysowieckiego ugrupowania
(zob. biogram ks. Pawła Aszeberga) wśród więzionych tam 32 księży kat.
zarząd USŁag (ISO USŁag, OGPU LWO oraz OO ISO USŁag) 9.07.1932 odnośnie do
jego osoby podjął następującą decyzję: Przedstawić akt oskarżenia z
art. 58-10 KK i wystąpić w wnioskiem o zwiększenie wyroku do lat 10. Do
chwili otrzymania decyzji trzymać na wyspach w izolacji od innych księży [284].
Dzięki staraniom rodziny został wciągnięty na listę wymiany więźniów i
15.09.1932 w grupie 18 księży przybył do Polski. Na propozycję bpa Adama
Szelążka pozostał w diec. łuckiej, do której się inkardynował. W latach
1933-1939 był proboszczem par. Stęrzarzyce w dek. włodzimierskim. Od jesieni
1939 przebywał w Horodle na terenie diec. lubelskiej. Był kolejno wikariuszem
par. Horodło (1941), administratorem par. Zubowice z obowiązkiem katechizacji
na terenie par. Tyszowce (1942) i administratorem par. Gdeszyn w dek.
hrubieszowskim, której nast. został proboszczem. W okresie powojennym należał
do diec. lubelskiej. Zm. w Gdeszynie 30.12.1958. Początkowo był żonatym księdzem
obrz. wsch. Jego dwaj synowie zginęli jako żołnierze AK w walce z wojskami
hitlerowskimi. Źródła: [1: syg. III/100, k. 69]; [7: syg. 2 ER 124]; [14:
1931-1932]; [23: 1923, 1925, 1933-1938]; [32: syg. A.12.P/6]; [44: 1924, nr 7,
s. 56]; [57: 1924, nr 8, s. 126]; [66]; [78, s. 35]]; [80: 1928, nr 4, s. 62];
[88: 1932, nr 50, s. 795; 1933, nr 4, s. 56]; [162, s. 443, 460]; [178: syg.
II.B.S.133]; [219: Mosca e Solovski
(!), s. 26]; [235, z. 8]; [284].
Sussalew Eustachy (1879 ? ?). Rosjanin obrz. wsch., jeden z kilkunastu
księży-Rosjan należących do Kościoła kat. w Rosji/ZSSR. Początkowo należał
do Cerkwi staroobrzędowców i tam otrzymał święcenia kapł. Ich ważność
została uznana i jako kapłan został przyjęty do Kościoła kat. Ukazujący
się w Petersburgu dziennik "Goniec Wieczorny" z 24.07.1911, nr 333,
podawał, że był chwilowo aresztowany w Kamieńcu Podolskim przez władze
carskie. W 1917 był rezydentem przy par. św. Piotra i Pawła w Moskwie. W
latach dwudziestych znalazł się na wygnaniu, podobnie jak 10 innych
Rosjan-kat. księży tego obrządku. Źródła: [13, s. 32-33]; [14: 1917];
[67]; [84]; [171]; [147: rkp 789].
Szaciłło Albin s. Albina (1887 1917 1937). Ur. 2.01. Należał do
archidiec. mohylewskiej. Był absolwentem metropolitalnego seminarium duch. w
Petersburgu. W latach 1918-1934 pracował jako administrator par. Czeczersk w
dek. Homel (w 1917 liczyła 1810 wiernych). Od 1924 był administratorem par.
Faszczówka (w 1917 liczyła 3280 wiernych) w dek. mohylewskim oraz innych
okolicznych parafii nie mających duszpasterzy. Został aresztowany w sierpniu
1929 i na początku 1930 przebywał w więzieniu. Kierownik Konsulatu Gen. RP w
Mińsku, H. Jankowski, donosząc w liście z 26.09.1929 do Poselstwa Pol. w
Moskwie o jego aresztowaniu przed miesiącem, określa go niezbyt ściśle jako
proboszcza w Kojdanowie. Po uwolnieniu miał pozwolenie na odprawianie nabożeństw
na terenie całej republiki, poza Kojdanowem (wówczas już i późn. - Dzierżyńsk).
W jesieni 1930 był administratorem par. św. Szymona i Heleny w Mińsku. Uzyskał
możliwość widzenia się z aresztowanym i chwilowo przebywającym w domu
poprawczym w Mińsku administratorem apost. na Białorusi, bpem Bolesławem
Sloskansem. Informował go o wysokich podatkach na kościół (5 tys. rubli) i
osobistych (7 tys. rubli), niemożliwych do zapłacenia, o nieustannej
inwigilacji, prowokacjach, niesłychanych ograniczeniach w pracy duszp. i ciągłej
groźbie aresztowania. Oświadczył, iż uważa, że życie w łagrze na Sołówkach
byłoby znośniejsze. Ponownie aresztowany został w styczniu 1932 w Mińsku.
14.07 tr. z oskarżenia o działalność kontrrew. skazany na 10 lat łagrów i
wysłany na Sołówki. W tym samym roku był więziony w łagrze na wyspie Anzer,
należącej do kompleksu Wysp Sołowieckich. Wg listy A. Ponińskiego przebywał
tam nadal w 1937. Został w łagrze aresztowany, 9.10.1937 skazany na śmierć
przez OSO UNKWD i 3.11.1937 rozstrzelany. Źródła: [1: syg. III/28, k. 88; syg.
III/100, k. 25-26, 179]; [3: syg. 70, k. 299]; [14: 1915-1932]; [102]; [130];
[262].
Szafrański Jan (1873 1897 1950). Należał do diec. łucko-żytomierskiej,
a nast. łuckiej. Był absolwentem seminarium duch. w Żytomierzu. W latach
1902-1904 pracował jako administrator par. Radziwiłłów w dek. Krzemieniec. Późn.
(1905- -1910) był katechetą w gimnazjum w Białej Cerkwi k. Kijowa, w latach
nast. (1917-1920) w Kijowie (w I i II gimnazjum pol.). Jednocześnie (1919-
-1920) był administratorem par. Byszów w dek. kijowskim. W tym czasie był
aresztowany i więziony. Wyjechał (zbiegł?) do Polski i osiedlił się w diec.
łuckiej. W latach 1922-1923 odbył studia na Uniwersytecie Poznańskim i uzyskał
magisterium z nauk polit. Po powrocie do diecezji pracował (1927-1933) na
stanowisku rektora pojezuickiego licealnego kościoła św. Ignacego w Krzemieńcu
i katechety miejscowego gimnazjum. Nast. (1934-1935) był katechetą w gimnazjum
w Równem. Od 1936 poza diecezją. Po II wojnie świat. przebywał na terenie
archidiec. warszawskiej i w latach 1945-1947 był kapelanem w domu Sióstr
Rodziny Marii w Kostowcu k. Warszawy. Był kanonikiem honor. kapituły łuckiej.
Zm. w Toruniu 24.10.1950. Źródła: [23: 1902-1938]; [78, s. 35]; [93:
1946-1948].
Szawdinis Mieczysław zob. Szawdzinis Mieczysław
Szawdzinis (Szawdinis) Mieczysław s. Piotra (1895 1918 po 1937 ?).
Ur. 4.09 w gub. wileńskiej. Należał do archidiec. mohylewskiej. Był
absolwentem metropolitalnego seminarium duch. w Petersburgu. Od 1918 pracował w
tym mieście najpierw na stanowisku wikariusza kaplicy Najśw. Serca NMP przy
Kiryłowskiej Drodze 19, a nast. (1925-1926) administratora prokatedralnej
parafii Wniebowzięcia NMP (na I Rocie). Pełnił również w tym czasie funkcję
jednego z notariuszy kurii metropolitalnej w Petersburgu/Leningradzie. Został
tam aresztowany 30.11.1927 pod zarzutem kontrrewolucji, był więziony w tym mieście
i w 1928 skazany na podstawie art. 58-6 KK RSFSR na 10 lat łagru na Wyspach Sołowieckich,
z końcem wyroku 30.11.1937. Na Sołówki przybył 28.08.1928. W latach
1930-1931 przebywał w łagrze na wyspie Anzer w grupie 32 księży. Adres:
KASSR, g. Kiem', 4 otdielenije SŁON, punkt Anzer, Komandirowka Troickaja. Po
wykryciu rzekomego antysowieckiego
ugrupowania wśród więzionych tam księży kat. (zob. biogram ks. Pawła
Aszeberga) zarząd USŁag (ISO USŁag. OGPU LWO oraz OO ISO USŁag) 9.07.1932
odnośnie do jego osoby podjął następującą decyzję: W przyszłości
trzymać na wyspach w izolacji od innych księży do końca wyroku [284].
Po 8 latach pobytu na Sołówkach uwolniony z łagru i w grudniu 1936 zesłany
do Briańska, gdzie wg listy A. Ponińskiego pozostawał jeszcze na początku
1937. Wg informacji Wydziału Konsularnego Ambasady RP w Moskwie dla MSZ z
28.06.1938 został tam ponownie aresztowany w sierpniu 1937, razem z miejscowym
duszpasterzem i dużą liczbą wiernych. Dalsze losy nie znane. Aresztowani w
tym roku księża byli z reguły skazywani na śmierć. Wyroki wykonywano. Źródła:
[1: syg. III/28, k. 196; syg. III/100, k. 80, 180]; [7: syg. 2ER 124]; [14:
1917, 1923-1932]; [32: syg. A.44.115/1]; [66]; [80: 1927, nr 5, s. 62; nr 10-11,
s. 145]; [84]; [219]; [262]; [264]; [273]; [284].
Szczawiński Antoni (1890 1915 1924). Ur. 13.06. Należał do
archidiec. mohylewskiej. Ukończył metropolitalne seminarium duch. w
Petersburgu i od 1915 był II wikariuszem parafii w Smoleńsku. Został tam
aresztowany i był więziony w 1919 jako jeden z kilkunastu księży-zakładników
pol. Uwolniony po wymianie więźniów. Dalsze losy nie znane. Źródła: [14:
1917]; [36: 1920, s. 10-11].
Szczepanik zob. Szczepaniuk Nikołaj
Szczepaniuk Nikołaj Wasiliewicz (1883 1907 1937). Ur. 8.09 (wg innych
danych 8.03) we wsi Cebrów w pow. Zborów, woj. Tarnopol, w rodzinie rolniczej.
Ksiądz obrz. wsch. z gr.-kat. archidiec. lwowskiej. Ukończył Wydział
Teologiczny Uniwersytetu Lwowskiego, a nast. studiował w Innsbrucku w Austrii.
Był żonaty. W 1907 mianowany został przez metropolitę Andrieja Szeptyckiego
wikariuszem archikatedry gr.-kat. św. Jura we Lwowie. Od 1915 przebywał w
Kijowie, gdzie z własnej inicjatywy pracował w bibliotece miejskiej, studiując
historię Ukrainy. Poświęcał się działalności ekumenicznej. Na początku
1917 powrócił do Lwowa, lecz metropolita A. Szeptycki skierował go ponownie
do Kijowa. W latach 1917-1929 był duszpasterzem i rektorem kaplicy Najśw.
Serca Pana Jezusa (obrz. wsch.) w tym mieście. W tym czasie otrzymywał pomoc
materialną od metropolity Szeptyckiego. Ponieważ został wdowcem,
administrator apost. diec. żytomierskiej, ks. Teofil Skalski, wyjednał mu u
wysłannika pap., bpa Michela d'Herbigny'ego, podczas jego wizyty w Kijowie
przywilej birytualizmu. Dzięki temu ks. Szczepaniuk pracował także w
parafiach obrz. łac., m.in. w par. Makarów w dek. kijowskim, we wsi Wojnarówka
w gub. kijowskiej oraz we wsi Januszpol (dziś obw. winnicki). Następca
aresztowanego ks. T. Skalskiego (1926), administrator apost. ks. Kazimierz
Naskręcki (zob. biogramy), określa go w swoich wspomnieniach jako prawdziwego
apostoła, niezmordowanie pracującego dla parafian [235, z. 8]. Pozostawał w
kontakcie listownym z metropolitą A. Szeptyckim we Lwowie. Z polecenia
administratora apost. diec. żytomierskiej, ks. T. Skalskiego, emerytowany
biskup diec. tiraspolskiej Anton Zerr udzielił w 1927 święceń kapł.
diakonowi Józefowi Martynowiczowi, który miał pomagać ks. Szczepaniukowi.
Został on jednak jeszcze w tym samym roku wydalony do Polski. Pomocą służył
ks. Szczepaniukowi pracujący na fermie hodowli koni diakon Anton Pastuszenko.
Do chwili swego aresztowania ks. Szczepaniuk był także duszpasterzem w wiosce
Krymek, rej. Radomyśl, obw. Żytomierz. Mieszkał wówczas w Kijowie pod
adresem: Kudriawskij Piereułok 9 m. 1. Aresztowany został po raz pierwszy
29.05.1929 przez DPU USSR i oskarżony m.in. o to, że będąc księdzem Kościoła
unickiego otwarcie i systematycznie nastawiał masy ludowe przeciwko władzy
sowieckiej, podburzał przeciw propagandzie antyreligijnej i wprowadzał
fanatyzm religijny [218], a ponadto przeciwdziałał sowietyzacji młodzieży.
Razem z nim aresztowano ks. Leonida Jurkiewicza, również obrz. wsch. Dn. 23.11
tr. ks. Szczepaniuk skazany został przez Kolegium OGPU na 10 lat łagrów na
podstawie art. 54-10, 54-11 i 56-21 KK USSR, z poleceniem wysłania na Wyspy Sołowieckie
(SŁON). Z nie znanych powodów wysłany został jednak nie na Sołówki, lecz
do Tiemnikowskich łagrów poprawczych (TIEMŁag - NKWD ZSSR). Wg informacji
Konsulatu Gen. RP w Kijowie z 24.02.1930 dla MSZ w 1929 aresztowanych zostało
na Ukrainie 16 innych księży. Polskie MSZ pismem z 3.02.1930 przekazało
prymasowi Polski prośbę ks. Szczepaniuka o powiadomienie o jego losie
metropolity A. Szeptyckiego we Lwowie. Podczas pobytu w łagrze za przyjęcie
pomocy materialnej od księży kat. obrz. łac. miał być skazany na cięższe
roboty. Zwolniony czasowo 23.08.1933 z powodu choroby, nie mógł wskutek zakazu
władz powrócić na stanowisko duszpasterza unickiej kaplicy Najśw. Serca Pana
Jezusa w Kijowie i rozpoczął pracę duszp. w rz.-kat. par. Radomyśl oraz w
kaplicy we wsi Krymek, posiadającej słynący cudami obraz św. Antoniego
(filia par. Radomyśl w gub. kijowskiej). Odwiedzał także m.in. takie
miejscowości, jak Bojarówka, Niemienajewo i Kławdijewo. Pismo Konsulatu RP w
Kijowie z 5.04.1934 do Poselstwa RP w Moskwie podawało jednak informację o
niedawnym przybyciu ks. Szczepaniuka do Kijowa po zwolnieniu z Sołówek i
odprawieniu przez niego nabożeństwa w kaplicy unickiej. Miał opinię bardzo
gorliwego duszpasterza i cieszył się dużym szacunkiem u wiernych. Po raz
drugi aresztowany został 25.07.1935 (formalnie 27.07) razem z grupą 18 osób,
wśród których byli księża: Stanisław Jachniewicz - zastępca
administratora apost. diec. żytomierskiej (zob. biogram), Paweł Welik z tej
samej diecezji oraz Alojzy Schönfeld z diec. tiraspolskiej (zob. biogram), dojeżdżający
chwilowo do kościoła św. Aleksandra w Kijowie. 19.04.1936 ks. Szczepaniuk
został oskarżony o udział w sprawie przynależności do faszystowskiej
kontrrewolucyjnej organizacji rzymsko-katolickiego i unickiego duchowieństwa na
prawobrzeżnej Ukrainie [218] oraz o to, że realizował dyrektywy
metropolity Szeptyckiego, a do chwili aresztowania prowadził kontrrewolucyjną
i nacjonalistyczną działalność pod przykrywką rozwoju uniatyzmu, agitację
antykołchozową i wykorzystywał ambonę dla kontrrewolucyjnych wypowiedzi
[280]. Na podstawie art. 54-4 i 54-11 KK USSR dn. 14.05.1936 otrzymał wyrok 5
lat łagru w SIEWWOSTOKŁagu, razem z ks. S. Jachniewiczem i ks. Piotrem Sosenką.
Pracował jak czarnoroboczy przy komendanturze łagru w miejscowości
Jagodne na Magadanie. Wg listy A. Ponińskiego z marca 1937 przebywał w łagrze
Buchta Nagajewo (Siewiero-Wostocznyje ITŁ, Kołyma, Chabarowskij kraj, RSFSR).
Aresztowany w czasie pobytu w łagrze na początku września 1937, został
14.11. tr. wyrokiem trojki Uprawlenija UNKWD ZSSR na Dalstroju skazany
na śmierć i 27.11 rozstrzelany w mieście Magadan. Zrehabilitowany po 1989.
Akta osobowe ks. Szczepaniuka zachowane są w archiwum I Cz. UWD (skrót nie
rozwiązany) obw. magadańskiego pod numerem 39533. Źródła: [1: syg. III/100,
k. 34, 179]; [5: syg. 6699, k. 33-34; syg. 11049, k. 22]; [14: 1931-1932]; [68];
[88: 1930, nr 10, s. 9; 1934, nr 31, s. 487]; [177: 1924, 1927]; [218]; [232];
[235, z. 8]; [253: 1995, nr 44, s. 8]; [280].
Szczęsnolewicz (?). Wg informacji ukazującego się w Łucku
tygodnika "Życie Katolickie" (1933, nr 34, s. 542) skazany na 10 lat
więzienia jako proboszcz w Orszanach (?) i po 7 latach przedterminowo zwolniony
z więzienia w Orszy na skutek choroby. Miał jakoby możliwość udania się do
Polski, z której nie skorzystał. Informacja nieścisła. Księdza o tym
nazwisku nie notują schematyzmy diec. kresowych i in. W diec. łucko-żytomierskiej
był ks. Władysław Szczęsnowicz (1876 - 1904 - ?), absolwent seminarium duch.
w Żytomierzu i Akademii Duch. w Petersburgu. W latach 19051914 był on kolejno
wikariuszem par. Bracław (1905), Niemirów (1906), Berdyczów w par. MB z
Karmelu (1907), Gródek Podolski (1910) i w katedrze w Łucku (1914). Schematyzm
tej diec. z 1918 nie wymienia już jednak jego nazwiska. Prawdopodobnie dane na
temat ks. Szczęsnolewicza dotyczą ks. Władysława Szczęsnowicza. Źródła:
[23: 1905-1914]; [88: 1933, nr 34, s. 542].
Szczęsnowicz Władysław zob. Szczęsnolewicz
Szenfeld Alojzy zob. Schönfeld Alois
Szeptycki Teofil (1871 1907 1918 ?). Należał do diec. łucko-żytomierskiej.
W Żytomierzu ukończył seminarium duch. W 1910 był wikariuszem parafii
katedralnej w Kamieńcu Podolskim i katechetą w szkołach miejskich. Od 1914
administrator par. Ułanów (w 1918 liczyła 1774 wiernych) w dek. Lityń.
Chorego na tyfus i leżącego w gorączce banda bolsz. postawiła zimą przy
studni i zagroziła utopieniem, jeśli nie wyda pieniędzy. Zmarł niebawem. Źródła:
[23: 1910-1918]; [68, z. 47, s. 198; rkp s. 117]; [78]; [283, s. 264].
Sznarbachowski Feliks (1876 1899 1931). Ur. 29.05 na Zaporożu, z
rodziców Mikołaja i Marii Korybut-Romanowskich. Należał do diec. łucko-żytomierskiej,
późn. łuckiej. Ukończył seminarium duch. w Żytomierzu i Akademię Duch. w
Petersburgu. W latach 1905-1918 był wikariuszem, a nast. administratorem par.
Czeczelnik i Berszeda (ok. 6 tys. parafian) w dek. Bałta. Późn. był
kolejno proboszczem: par. Szarawka, par. katedralnej w Żytomierzu, par. Brahiłów
i par. św. Barbary w Berdyczowie. Na każdym z tych stanowisk wykazał się
wybitnymi zdolnościami organizacyjnymi oraz działalnością społ.-charytatywną
i rel.-narod., za którą był wielokrotnie karany przez władze carskie. Był
budowniczym kilku kościołów i innych obiektów kośc. (m.in. kościoła w Żmerynce
i w Kowlu oraz domu biskupiego i gmachu kurialnego w Żytomierzu), założycielem
drukarni w Brahiłowie, wydawcą "Kalendarza Brahiłowskiego"
(ukazywał się w nakładzie setek tysięcy egzemplarzy), miesięcznika
"Wiadomości Bibliograficzne" wydawanego w Kijowie, redaktorem i
autorem ponad 60 broszur o charakterze rel.-moralnym, historycznym i literackim
(wydawanych często pod pseudonimem Bohdan Kresowiec). W 1905 i 1915 z narażeniem
życia ratował ludność żydowską od pogromów w Szarawce k. Płoskirowa i w
Ołyce na Wołyniu. Jego działalność charytatywna, obejmująca także ludność
rusińską, zyskała duże uznanie i życzliwość społeczeństwa. W 1916
przebywał w Petersburgu na leczeniu. Współpracował tam z pol. Centralnym
Komitetem Obywatelskim niosącym pomoc uchodźcom pol. w Rosji i wydawał
"Biblioteczkę dla wygnańców". Po powrocie do diecezji na początku
1917 jako proboszcz par. św. Barbary w Berdyczowie stał na czele Pol. Komitetu
Wykonawczego w tym mieście. Jako proboszcz kolegiaty ołyckiej założył
kilkanaście szkół Macierzy Pol. W maju 1919, zagrożony aresztowaniem przez
bolszewików, ocalał dzięki pomocy miejscowej ludności. Kilkakrotnie zagrożony
aresztowaniem i śmiercią ze strony bolszewików. W czerwcu 1919 udał się do
Warszawy na czele delegacji ludności pol., rusińskiej i czeskiej z Wołynia w
celu zapoznania władz państwowych z sytuacją na Kresach płd.-wsch. i z prośbą
o interwencję przeciwko niszczącej i morderczej działalności band bolsz.
Delegacja złożyła w ambasadach Francji, Anglii i Ameryki w tej sprawie
odpowiednie dokumenty, ukazujące krwawe pogromy ludności żydowskiej. Spotkał
się także z nuncjuszem apost. w Polsce, Achillesem Rattim. W czerwcu 1920
mianowany protonotariuszem apost. W latach 1920-1921 odbył podróż do USA,
gdzie w prasie polonijnej przeciwstawiał się prowadzonej przez niektóre środowiska
żydowskie zniesławiającej kampanii oskarżeń Polaków o dokonywanie krwawych
pogromów ludności żydowskiej na Kresach Wsch. Po powrocie do kraju w 1921
mianowany został proboszczem par. Kowel (10 tys. wiernych), gdzie założył
pismo "Praca Katolicka" i w 1924 rozpoczął budowę kościoła-pomnika,
dokończoną przez jego następcę, ks. Mariana Tokarzewskiego (zob. biogram).
Miał tytuł kanonika-dziekana kapituły ołyckiej. Był wybitnym kaznodzieją i
autorem rozprawy Początek rzymsko-katolickiej diec. łucko-żytomierskiej,
obecnie łuckiej (Warszawa 1926). Zmarł nagle w Kowlu 10.08.1931. Źródła:
[23: 1918, 1920-1933]; [30]; [68].
Sztepa Wołodimir Feodosijewicz (1890 ? 1938). Ur. w wiosce Kazenna
Krywa Ruda w gub. połtawskiej w rodzinie księdza prawosł. Duchowny kat. obrz.
wsch. W 1905 ukończył szkołę w Perejasławiu, wstąpił do prawosł.
seminarium duch. w Połtawie i ukończył je w 1911. W r. nast. rozpoczął
studia w Instytucie Handlowym w Kijowie, w którym 4.12.1917 otrzymał stopień
kandydata nauk ekonomicznych. Wg informacji podanej przez ukazujący się w
Warszawie "Przegląd Katolicki" (1924, nr 8, s. 126) 5.02.1924 został
przyjęty do Kościoła kat. obrz. wsch. W latach 19221936 pracował na parafii
(prawosł.?) w wiosce Bobrik w pow. Romny, obw. Sumy na Ukrainie. Po zamknięciu
cerkwi w kwietniu 1936 został w czerwcu tr. aresztowany i skazany na 3 lata łagrów.
19.11 tr. prokuratura wytoczyła mu proces z oskarżenia o przestępstwa
kryminalne (?). Dn. 7.04.1938 został aresztowany razem z grupą 20 osób i
20.04 tr. skazany na śmierć przez rozstrzelanie. 15.05.1938 wyrok został
wykonany w Magadanie. Źródła: [57: 1924, nr 8, s. 126]; [218]; [253: 1995, nr
44, s. 8].
Szukiel Ignacy (1877 1903 1935 ?). Należał do archidiec.
mohylewskiej i ukończył metropolitalne seminarium duch. w Petersburgu. W
latach 1905-1909 był administratorem par. Nieżyn w dek. homelskim. W latach
1909-1928 pracował jako administrator par. Stańków w dek. witebskim, a od połowy
lat dwudziestych miał pod opieką także inne parafie, pozbawione duszpasterzy.
W piśmie Konsulatu Gen. RP w Mińsku do MSZ z pierwszych dni marca 1930
wymieniony jest jako proboszcz par. św. Antoniego w Witebsku i jeden z
kilkunastu księży kat. pracujących na Białorusi. Nękany jak wszyscy
pozostali księża przez nieustanną inwigilację i wezwania do GPU, został w
1932 aresztowany i skazany na podstawie zarzutów o kontrrewolucję i
szpiegostwo na rzecz Polski oraz za rzekomą przynależność do POW na Białorusi.
Po aresztowaniu GPU rozpuściło pogłoskę, że znaleziono u niego broń, w tym
dwa cekaemy. Miał przez pewien czas przebywać w ciężkim więzieniu w mieście
Kotłas na północy Rosji europejskiej. Według innych informacji przebywał w
jednym z łagrów SŁON. Zm. w łagrze w 1935 (?). Ks. Franciszek Rutkowski
podaje informację o jego rozstrzelaniu, co jest zapewne pomyłką. [65, s. 54].
Źródła: [5: syg. 11049, k. 19]; [14: 1914-1917, 1923-1932]; [65, s. 54];
[102]; [152]; [309].
Szulborski Stanisław (1857 1880 1920). Należał do diec. płockiej.
Był absolwentem seminarium duch. w Płocku. Był wikariuszem par. Lipowiec i
administratorem par. Żurominek Kapitulny (1905). Od 1918 pracował jako
proboszcz par. Wyszyny. Zamordowany został 21.08.1920 na terenie tej parafii
przez wojska bolsz. w czasie ich odwrotu spod Warszawy. Źródła: [124: 1889,
1902-1921]; [137: 1920, nr 9-10, s. 140].
Szwaras Marceli (1872 1899 przed 1930). Należał do archidiec.
mohylewskiej. Ukończył metropolitalne seminarium duch. w Petersburgu. W latach
1900-1904 był wikariuszem par. Perm w Rosji europejskiej, a nast. (1905-1922)
administratorem par. Barokowskoje w dek. Tomsk na Syberii. Od 1925 nie notowany
w schematyzmach archidiec. mohylewskiej. Nie znana bliżej data aresztowania.
Zm. w więzieniu w Irkucku, jak się wydaje, przed 1930. Spóźnione informacje
o śmierci pochodzą z czerwca, lipca i sierpnia 1931. Źródła: [1: syg.
III/100, k. 53]; [14: 1900-1923]; [37: 25.07.1931]; [88: 1931, nr 32, s. 493];
[238: nr 3]; [290 (2)]; [300].
Szykier (Szykkier) Kajetan s. Kajetana (1898 1991). Ur. 21.06. Ukończył
technikum budowlane w Leningradzie i pracował jako kreślarz w fabryce im.
Kirowa. Mieszkał przy ul. Krasnoarmiejska 11 m. 30. Wstąpił do
konspiracyjnego seminarium duch. w Leningradzie, istniejącego w latach
1927-1930 (liczyło 4 alumnów). Aresztowany przez leningradzkie OGPU 14.05.1930
i decyzją trojki PP OGPU w LWO 8.09.1930 skazany na 3 lata łagru na Sołówkach
z oskarżenia na podstawie art. 58-10 KK RSFSR. Przebywał tam od października
1930. Zwolniony w 1933, przybył do Leningradu, gdzie jednak nie pozwolono mu
zamieszkać. Wyjechał do miejscowości Apetyty k. Murmańska i tam pod koniec
lat trzydziestych ponownie został aresztowany. Zesłany do Uchty w Komi ASSR.
Po zwolnieniu z zesłania założył rodzinę, powrócił do Leningradu i po II
wojnie świat. był zakrystianinem przy jedynym otwartym w tym mieście kościele
kat. Notre Dame de France (Kowienskij Piereułok 7). Na wniosek prokuratora m.
Leningradu z 20.04.1957, skierowany do Prezydium Leningradzkiego Sądu
Miejskiego, został przez ten sąd 22.06.1957 zrehabilitowany. Zm. w 1991. Źródła:
Relacja ustna syna, Aleksandra Szykiera, przekazana autorowi 7.06.1995 w
Petersburgu; [102: nr 10477/958]; [262]; [279 (1)]; [284].
Szykkier Kajetan zob. Szykier Kajetan
Szymański Wacław s. Kazimierza (1879 1902 1937). Ur. w Tomaszpolu na
terenie gub. podolskiej. Należał do diec. kamienieckiej. Ukończył seminarium
duch. w Żytomierzu. W 1904 był wikariuszem par. Puliny (na filii Baresze). W
latach 1905-1907 pracował jako administrator par. Żwaniec w dek. kamienieckim,
późn. (1907) par. Kutkowce w tym samym dekanacie, a nast. par. Sołobkowce w
dek. Uszyca. W 1918 zajmował stanowisko administratora par. Żwańczyk w tym
samym dekanacie, a nast. administratora par. Smotrycz (w 1918 liczyła 4893
wiernych) w dek. Kamieniec Podolski. Był tam nadal w połowie lat dwudziestych
i miał pod opieką także inne parafie pozbawione duszpasterzy. W 1922 był
aresztowany, więziony i 2.09 tr. skazany razem z innymi księżmi (m.in. Władysławem
Dworzeckim i Antonim Niedzielskim zob. biogramy) na karę śmierci przez sąd w
Kamieńcu Podolskim za sprzeciwianie się konfiskatom cennych przedmiotów
liturgicznych w kościołach i zdradę stanu. Wyrok nie został wykonany dzięki
interwencji Poselstwa RP w Charkowie. Aresztowany po raz kolejny 25.01.1930 w
Krasnem, więziony był w Winnicy i w Kijowie do 26.05.1930. Dn. 10.05 tr.
skazany przez trojkę Kolegium OGPU na podstawie art. 54-10 KK (za działalność
kontrrew.) na 8 lat łagrów. W grudniu 1930 przebywał nadal, razem z grupą 30
księży pol. z Ukrainy, w politizolatorze w Jarosławlu n. Wołgą. W
kwietniu 1933 znajdował się w łagrze na Sołówkach. Bp polowy Józef Gawlina
listem z 26.08.1934 zwracał się do prymasa Polski kard. Augusta Hlonda o
interwencję w MSZ w celu umieszczenia ks. Wacława Szymańskiego na liście
wymiany więźniów. Prymas spełnił tę prośbę. W odpowiedzi podsekretarz
stanu w MSZ, Stanisław Szembek, w liście z 12.09.1934 wyjaśniał, że wymiany
więźniów polit. zostały zakończone w 1932 i nowe nie są przewidywane, lecz
MSZ nie przestaje udzielać pomocy księżom-Polakom, jakkolwiek jest to
utrudnione przez fakt, że są oni obywatelami sow. W kolejnym liście, z
29.05.1935, MSZ informowało prymasa, że interwencja Ambasady RP w Moskwie w
sprawie wyjazdu do Polski ks. Szymańskiego nie dała rezultatów i nie ma szans
powodzenia, lecz delegatura PCK w Moskwie otrzymała polecenie udzielania mu w
miarę możliwości pomocy. Wg listy A. Ponińskiego z marca 1937 ks. Wacław
Szymański przebywał w tym czasie w łagrze na Sołówkach. Został tam
aresztowany, wyrokiem trojki NKWD z 25.11.1937 (protokół nr 198)
skazany na śmierć i po dwóch tygodniach, 8.12.1937, rozstrzelany. Źródła:
[1: syg. III/100, k. 126, 157, 179]; [7: syg. 2ER 135]; [9: t. IV. cz. 26,
Korespondencja, s. 91, 97]; [23: 19041918]; [32: syg. A.12.P/4]; [68]; [162, s.
441]; [235, z. 8]; [262]; [264]; [284].
Szymański Walerian (1848 1927 ?). Należał do diec. kamienieckiej.
Był absolwentem seminarium duch. w Żytomierzu. W latach 1887-1892 pracował
jako administrator par. Woronowica (liczyła wówczas ponad 1800 wiernych) w
dek. hajsyńsko-bracławskim, a od 1894 par. Czerniowce Podolskie (Czerniejowce)
w dek. Jampol i od 1910 był dziekanem jampolskim. W 1918 przebywał tam jako
mansjonarz. Od początku lat dwudziestych (być może wcześniej) pracował w
Kamieńcu Podolskim, gdzie był administratorem kościoła orm. Został tam
aresztowany wiosną 1922 razem z grupą innych księży (Władysław Dworzecki,
Antoni Niedzielski i Ryszard Szyszko-Bohusz) w związku z konfiskatami w kościołach,
lecz ze względu na wiek był początkowo trzymany w domu pod strażą.
2.09.1922 o godz. 1 w nocy w gmachu Puszkina (Dom Narodowy) skazany został
przez Trybunał Kamieniecki, razem ze wspomnianymi księżmi, na karę śmierci
za zdradę stanu i kontrrewolucję. W czasie eskortowania do więzienia skazani
byli bici i nazywani lokajami Piłsudskiego. Był nękany przez GPU i
29.09.1927 otrzymał wyrok sądowy, skazujący na wysiedlenie z granic Ukrainy
na przeciąg 5 lat. Późn., jak się zdaje, powrócił do diecezji, gdyż wg
relacji parafian ze Smotrycza, mieszkających tam w latach trzydziestych, ks.
Szymański został przywieziony do tej parafii z Mukarowa Podleśnego w celu
odprawienia nabożeństwa w miejscowym kościele, co miało miejsce 9.06.1936.
Trzy dni późn. ksiądz o nie ustalonym nazwisku został tam aresztowany, a kościół
zamknięto (był nim zapewne ks. Walerian Szymański). Dalsze losy nie znane: Źródła:
[23: 1887, 1897-1918]; [32: syg. A.12.P/6]; [161, s. 158, 162]; [162, passim];
[211].
Szymkus Franciszek (1863 1892 1931). Ur. 16.06 na Żmudzi. Należał
do diec. łucko-żytomierskiej, późn. kamienieckiej, a nast. siedleckiej. Ukończył
szkołę średnią w Kurlandii i początkowo pracował jako nauczyciel koło
Odessy. W 1887 wstąpił do seminarium duch. w Saratowie, potem przeniósł się
do seminarium w Żytomierzu. Ukończył je w 1892 i przyjął święcenia kapł.
Po 3 latach pracy na stanowisku wikariusza par. Winnica (1892-1895) został
mianowany administratorem par. Woroszyłówka (w 1887 liczyła 1813 wiernych) w
dek. winnickim, gdzie pozostawał do 1906. W r. nast. mianowany administratorem
par. Gniewań-Witawa, zbudował tam kościół. Za pracę społ., szczególnie oświatową,
został w 1911 pozbawiony stanowiska proboszcza przez władze carskie i wydalony
z Gniewania. W 1914 był wikariuszem par. Niemirów na filii w miejscowości
Peczara, a w latach 1914-1918 administratorem par. Latyczów i dziekanem
latyczowskim. Na tym stanowisku bardzo gorliwie zajął się pracą oświatową,
organizując kursy dla nauczycieli i szkoły pol. W 1920 został zaocznie
skazany na śmierć przez władze sow. jako kontrrewolucjonista. Uchodząc z
Latyczowa, zabrał ze sobą słynący łaskami obraz MB Latyczowskiej (do 1996
przechowywany w Lublinie, a nast. przewieziony do reaktywowanej parafii w
Latyczowie). Po krótkim pobycie w Warszawie i Poznaniu przeniósł się do
Siematycz w diec. siedleckiej, do której w 1923 został inkardynowany.
1.08.1922 otrzymał nominację na wikariusza par. Opole, z rezydencją przy kościele
w Kodeńcu. We wrześniu 1923 został mianowany kapelanem szpitala w Milanowie,
a 27.08.1928 pierwszym proboszczem w tej miejscowości. Zm. 2.10.1931. Posiadał
odznaczenie pap. "Pro Ecclesia et Pontifice". Źródła: [23:
1894-1918]; [89: 1923-1932]; [158]; [212].
Szyszko Ludwik (1876 1911 po 1925). Należał do diec. łucko-żytomierskiej.
Był absolwentem seminarium duch. w Żytomierzu. W 1914 był wikariuszem par.
Stara Sieniawa (w 1918 liczyła 2930 wiernych) w dek. Lityń, a w latach
1918-1920 administratorem par. Korostyszew (3124 wiernych) i dziekanem
radomyskim. W 1922 został uwięziony w Winnicy i ciężko zachorował na
zapalenie nerek. Dalsze losy nie znane. W schematyzmie diec. łucko-żytomierskiej
z 1925 wymieniony jako przebywający poza diecezją. Późn. nie wymieniany. Źródła:
[23: 1911-1918, 1920-1925]; [57: 28.12.1922, nr 26].
Szyszko-Bohusz Ryszard s. Justyna (1881 1906 1937). Ur. 17.07 w Pawłogradzie.
Należał do diec. kamienieckiej. Seminarium duch. ukończył w Żytomierzu, a
nast. studiował w Akademii Duch. w Petersburgu, uzyskując tytuł kandydata
teologii. W 1910 był wikariuszem par. św. Mikołaja w Kijowie i katechetą w
IV gimnazjum wojsk. i w szkole wojsk., cztery lata późn. administratorem par.
Obodówka (w 1918 liczyła 3128 wiernych) w dek. Bałta na Podolu, a nast. kościoła
podominikańskiego w Kamieńcu Podolskim. Brał żywy udział w pol. pracy oświatowej
w tym mieście. 15.11.1920 został mianowany przez bpa Piotra Mańkowskiego
kanclerzem kurii diec. kamienieckiej, reaktywowanej w 1917, a także sędzią
prosynodalnym. Późn. otrzymał godność prałata. Aresztowany został latem
1922 w Kamieńcu Podolskim w związku z konfiskatą-rabunkiem w kościołach,
rozpoczętą w tym roku, i 2.09.1922 skazany przez sąd w Kamieńcu Podolskim -
razem z księżmi: Władysławem Dworzeckim, Antonim Niedzielskim, Wacławem
Szymańskim, Walerianem Szymańskim i kilkoma osobami świeckimi - na karę śmierci
za zdradę stanu (niewydanie władzom spisu przedmiotów kośc.) w celu ich
konfiskaty. W więzieniu był torturowany (przypiekano mu ogniem stopy). Pomimo
utrzymanego w mocy wyroku śmierci uwolniony w r. nast. dzięki interwencji
Poselstwa RP w Charkowie i usilnym zabiegom diecezjan. Naczelnik w pol. MSZ,
Leon Malhomme, w liście do prymasa Polski kard. Edmunda Dalbora z 29.11.1923
informował, że ks. Szyszko został ostatnio uwolniony z więzienia i dlatego
skreślono go z listy więźniów do wymiany. W 1924 przebywał ponownie w więzieniu,
lecz został zwolniony. Był późn. administratorem par. Gródek Podolski i
innych parafii. Ponownie aresztowany 20.10.1929 (formalnie 7.01.1930) w par.
Tynna (w 1918 liczyła 3226 wiernych). Po zbiorowym procesie 30 księży pol. z
Ukrainy w Charkowie (21-27.07) został 27.07.1930 skazany na podstawie art.
54-2, 54-3, 54-4, 54-5, 54-6 i 54-11 KK USSR na 8 lat łagrów i 5 lat
pozbawienia praw obywatelskich (art. 29 KK USSR), bez konfiskaty mienia. 27.09
tr. w grupie 10 księży więzionych w Charkowie został wysłany do łagru w
Kotłasie n. Dźwiną. Ponieważ skierowano ich tam omyłkowo, po dwóch
tygodniach wszyscy zostali przewiezieni do
politizolatora w Jarosławlu n. Wołgą. Przebywał tam w listopadzie
1930 i w styczniu 1931. W sierpniu 1933 został deportowany do łagru na Sołówkach.
W r. nast. przebywał tam w izolatorze na Wyspie Sawwatyjskiej. Wyrokiem trojki
NKWD został 25.11.1937 (protokół nr 198) skazany na karę śmierci i po dwóch
tygodniach, 8.12.1937, rozstrzelany w więzieniu sołowieckim. Źródła: [1:
syg. III/100, k. 5, 39, 41, 49, 179]; [7: syg. 2ER 135]; [9: t. IV, cz. 26, s.
31-32]; [14: 1931-1932]; [23: 1907-1918]; [32: syg. A.P.12/4; A.12.P/4(4); syg.
A.P.12/6]; [37: 6.11.1933]; [57: 1922, nr 20, s. 319]; [71, s. 74, 132]; [78,
36]; [83: 1920, nr 1-2]; [88: 1930, nr 14, s. 8; nr 30, s. 7; 1933, nr 46,
s. 732]; [113]; [161, passim]; [162, passim]; [235, z. 8]; [262]; [264]; [320].
