Sloskans Bolesław bp (1893 1917 1981).
Administrator apost. w Mohylewie, a od 1952 wizytator apost. dla Rosjan i Białorusinów katolików w
Europie Zach. Ur. 19.08 (wg starego stylu 31.08) na
Łotwie w wiosce Tiltagols, gm. Sterniany, pow.
Lucyn, gub. witebska, w rodzinie włościańskiej, z
rodziców Bernarda i Cecylii. W latach 1904-1907
uczył się w szkole miejskiej w Rydze, późn. prywatnie
w Rzeczycy. W 1911 zdał w Rydze egzamin na ucznia
aptekarskiego i w tym samym roku wstąpił do
metropolitalnego seminarium duch. w Petersburgu (po zdaniu tam egzaminu
28.04). Ukończył je w 1916. Od marca 1917 kontynuował studia teologiczne w
Akademii Duch., do jej likwidacji w maju 1918. Dn. 21.01.1917 otrzymał
święcenia kapł. z rąk abpa Jana Cieplaka i został mianowany wikariuszem par.
św. Katarzyny w Petersburgu. Udawał się z pomocą duszp. do okolicznych
parafii i kościołów (Szlisselburg, Pietrozawodsk, Kronstadt i in.). W latach
1924-1925 był kolejno administratorem par. św. Piotra i Pawła w Moskwie i
par. św. Barbary w Witebsku. W 1926 objął ponownie stanowisko wikariusza
par. św. Katarzyny w Leningradzie. Podczas spotkania 4.05.1926 z tajnym
wysłannikiem pap. Piusa XI do ZSSR, bpem Michelem d'Herbignym, został
mianowany biskupem tytularnym Cillium i administratorem apost. na Białorusi
z tytułem "Wizytatora Apost. Diec. Mohylewskiej i Mińskiej na Białorusi", z
siedzibą w Mohylewie. 10.05.1926 konspiracyjnie otrzymał z rąk bpa M.
d'Herbigny'ego sakrę biskupią w kościele św. Ludwika w Moskwie. Razem z
nim konsekrowany został na biskupa ks. Aleksander Frison, administrator apost.
w diec. tiraspolskiej w rejonie Odessy (zob. biogram). 14.09.1926 bp Sloskans
objął oficjalnie władzę w Mohylewie, a 10.05.1927 w Mińsku. Przedtem,
14.11.1926, ujawnił publicznie w kościele św. Antoniego w Witebsku fakt
swojej nominacji i sakry biskupiej. Zamieszkał w Mohylewie przy ul. Bychowskiej 32. Był obecny, jako biskup asystujący, przy konspiracyjnej konsekracji biskupiej ks. Antoniego Maleckiego w Leningradzie (zob. biogram). Od
czasu zamieszkania w Mohylewie znalazł się pod szczególną inwigilacją GPU
i został tam aresztowany 17.09.1927. Po przewiezieniu do więzienia w Mińsku,
a nast., pod koniec września, do Moskwy na Łubiankę, oskarżony został przez
pełnomocnika Okręgowego Oddziału Kontrwywiadu OGPU Zachód i GPU BSSR,
Estrina, na podstawie art. 58-6 KK RSFSR, o szpiegostwo na rzecz
Polski w celach kontrrew. Po aresztowaniu do władz napłynęło kilka zbiorowych próśb o jego zwolnienie. Do głównego prokuratora ZSSR w Moskwie
zwrócili się o to katolicy z okręgu mohylewskiego. Podanie podpisało 381 osób,
zaręczając swoją wolnością i mieniem, że nie będzie się on uchylał od śledztwa
i sądu. Do prokuratora BSSR z podobnym podaniem i poręczeniem zwrócili się
katolicy-chłopi okręgu mohylewskiego. Podanie zawierało również kilkaset
podpisów i prośbę o to, by rozprawa sądowa była otwarta dla obecności
wiernych [102: nr 50/717]. Podobne podanie skierowali do Prezydium Centralnego Komitetu Wykonawczego ZSSR w Moskwie wierni par. św. Antoniego
i św. Barbary w Witebsku. Podpisało je także kilkaset osób. Ponadto wierni
narodowości łotewskiej z Leningradu i osady Abramówka skierowali podanie
w sprawie bpa Sloskansa do zastępcy prokuratora przy Sądzie Najwyższym ZSSR, zarejestrowane tam 12.10.1927. Wskazywali w nim m.in. na nieprawidłowy sposób rewizji w jego mieszkaniu i podrzucenie tam kompromitujących
go materiałów. Podanie podpisało kilkaset osób. Pisma te nie miały żadnych
skutków dla uwięzionego. 13.01.1928 na podstawie oskarżenia z art. 58-6 KK
RSFSR otrzymał wyrok 3 lat łagru na Wyspach Sołowieckich, bez prawa do
amnestii. W marcu tr. został deportowany do łagru na wyspie Popow w pobliżu
osady Kiem' na Sołówkach. 6.04.1928 znalazł się w łagrze koło Uchty, w
którym pracował przy budowie drogi. Ciężko chory, odesłany został 30.05.1928
do łagru centralnego w tzw. Kremlu na Sołówkach, a nast. do łagru na wyspie
Anzer. 7.09.1928 udzielił tam potajemnie święceń kapł. Donatowi Nowickiemu
i Siergiejowi G. Karpińskiemu, należącym do obrz. wsch. (zob. biogramy). Dwa
dni wcześniej otrzymali w ten sam sposób święcenia diakonatu. W 1. poł. 1930
przebywał na wyspie Anzer. Adres: KASSR, g. Kiem', 4 otdielenije SŁON,
punkt Anzer, Komandirowka Troickaja. Zwolniony z łagru na Sołówkach
17.09.1930 (po odbyciu tam wyroku), przybył 1.11.1930 do Mohylewa dla
podjęcia obowiązków duszp., lecz po kilku dniach (8.11.1930) został ponownie
aresztowany. Jego swobodne przybycie do Mohylewa GPU wyjaśniło biurokratyczną zwłoką w nadejściu z Moskwy na Sołówki wyroku skazującego go na
zesłanie. Po aresztowaniu został przewieziony do Mińska, a nast. do Moskwy
(12.10.1930), gdzie otrzymał dekret GPU (25.10.1930), skierowujący go na 3
lata zesłania do Irkucka. Po przybyciu na miejsce, pomimo statusu zesłańca,
został potraktowany jako więzień i skierowany do robót w łagrze. Ponieważ
przeciwko temu protestował, był przetrzymywany w więzieniu najpierw w
Irkucku (od 8.01.1931), a nast. w Krasnojarsku, skąd deportowano go do
Jenisejska. Stamtąd skierowany został na zesłanie do Turukańska za kołem
polarnym, a nast., w celu większej izolacji, o 37 km dalej na północny zachód
do wioski Staroturukańsk, złożonej z 18 domów. Przybył tam 1.07.1931. Dołączony do grupy więźniów
polit., przebywał tam na względnej wolności i
utrzymywał się z łowienia ryb na Jeniseju. W grudniu 1932 został wezwany do
Moskwy i przebył na sankach 1400 km drogi do Krasnojarska, skąd 11.01.1933
dotarł pociągiem do Moskwy. 20.01 otrzymał tam zawiadomienie o uwolnieniu
w drodze wymiany więźniów z Łotwą. Wyjechał z Moskwy nast. dnia.
Wymieniony został na komunistę Stachowskiego, skazanego na Łotwie na 8 lat
pozbawienia wolności. Do wymiany doszło na stacji granicznej Indra-Bigusowo
22.01.1933. O jego uwolnienie zabiegał rząd łotewski, a po uwięzieniu w 1927
w jego sprawie interweniował także ambasador Francji w Moskwie, Jean
Herbette (październik 1927). Po powrocie na Łotwę odbył podróż do Rzymu
celem spotkania się z pap. Piusem XI. Do 1939 był wykładowcą teologii w
seminarium duch. w Rydze. W końcu 1944 został wywieziony do Niemiec i
umieszczony w obozie SS w Schneidmühl. Późn. przebywał w Eichstätt w
Bawarii, a nast. w klasztorze oo. Kapucynów w Lohr n. Menem. W 1947
przeniósł się do Belgii, gdzie założył seminarium duch. dla alumnów-Łotyszy.
W 1951 zamieszkał na stałe w klasztorze oo. Benedyktynów w Leuven w
Belgii. W 1952 został mianowany przez pap. Piusa XII wizytatorem apost.
Rosjan i Białorusinów-katolików na emigracji, a w 1955 także biskupem
opiekunem Łotyszów i Estończyków. Zm. 18.04.1981 w klasztorze zakonnic z
Emaus w Korbeek-Lo w Belgii. Jego rodzinę pozostającą na Łotwie po II
wojnie świat. deportowano na Syberię. Zrehabilitowany przez władze sow.
8.09.1989. Pozostawił po sobie w manuskrypcie wspomnienia zatytułowane
Zapiski więzienne, wydane w języku franc. pt. Témoin de Dieu chez les
sans-Dieu. Journal de prison. Du bagne des îles Solovki à la déportation en
Siberie (Mareil-le-Marly 1986). Daty różnych wydarzeń podawanych we
wspomnieniach różnią się niekiedy od dat w aktach śledczych autora. W
biogramie podano je za tymi ostatnimi. Źródła: [3: syg. 71, k. 180]; [5:
syg.
10184, k. 115]; [6: syg. 126, k. 38-42]; [14: 1914-1917, 1923-1932]; [19]; [32:
syg. A.12.P/22; A.44.122/43]; [37: 31.01.1933, nr 25]; [66]; [67]; [68]; [80:
1928, nr 24, s. 325]; [84]; [86]; [88: 1933, nr 8, s. 116, fot. po przybyciu z
ZSSR]; [102, nr 50/717]; [130]; [150]; [175]; [219]; 256]; [262]; [263, passim].
Sławiński. Wg informacji "Wiadomości Archidiecezjalnych Wileńskich"
(1927, nr 5, s. 62) zesłany do łagru na Wyspach Sołowieckich. Schematyzm
archidiec. mohylewskiej z 1917 wymienia Mariana Sławińskiego jako alumna
trzeciego roku w metropolitalnym seminarium duch. w Petersburgu (ur.
29.07.1898). Schematyzmy z lat 1923-1932 już go nie wymieniają. Informacja
niepełna. Źródło: [290].
Słoskan Bolesław zob. Sloskans Bolesław
Słotwiński Adolf s. Franciszka (1883 1910 po
1937). Ur. 18.03 w Uściługu na Wołyniu. Należał do
diec. łucko-żytomierskiej. Seminarium duch. ukończył
w Żytomierzu. W latach 1914-1918 był
administratorem par. Narodycza w dek. Orucz, nast.
(1920) par. Kulczyny w dek. Starokonstantynów, a
późn. (1923-1925 i zapewne dłużej) par. Wołoczyska
w tym samym dekanacie. Miał pod opieką także inne
parafie. Aresztowany został 1.01.1930. W 1930
przebywał w więzieniu w Charkowie, gdzie w tym samym roku został skazany na 3 lata zesłania, z oskarżenia na podstawie art.
54-10 KK USSR. Wysłany do miejscowości Ust'-Sisolsk Komi ASSR. Od
4.01.1933 przebywał z trzyletnim wyrokiem administracyjnego zesłania w
miejscowości Wolsk w obw. saratowskim. Wg listy A. Ponińskiego przebywał
tam nadal w marcu 1937, bez prawa jej opuszczania (zesłanie). Pismo Wydziału
Konsularnego Ambasady RP w Moskwie z 28.06.1938 do MSZ informowało o
jego aresztowaniu, razem z 16 księżmi pol. z różnych
miejscowości. Dalsze losy nie znane. Źródła: [1: syg.
III/100, k. 180]; [23: 1914-1925]; [32: syg.
A.44.115/1]; [88: 1930, nr 4, s. 7]; [162, s. 460];
[262].
Słowikowski Antoni (1880 1912 1921).
Pochodził z diec. łucko-żytomierskiej. Był absolwentem seminarium duch. w Żytomierzu. W latach
1914-1921 pracował kolejno jako wikariusz i administrator par. Gródek (Podolski) w dek. Kamieniec
Podolski, par. Słoboda Czerniecka (4809 parafian) w
dek. Nowograd Wołyński i par. Iwnica (1553 parafian) w dek. żytomierskim.
Aresztowany przez bolszewików (dokładna data nie znana), był w czasie mrozu
pędzony w bieliźnie. Po wydostaniu się z niewoli był krótko wikariuszem par.
Włodzimierz Wołyński w Polsce. Zm. w listopadzie 1921 na skutek choroby,
której nabawił się w czasie aresztowania. W schematyzmie diec. łucko-żytomierskiej z 1923 wymieniony jako zmarły w wieku 42 lat i w 10. roku
kapłaństwa. W relacjach mylony niekiedy z ks. Klemensem Słowikowskim z tej
samej diecezji (zob. biogram). Źródła: [23: 1918-1923]; [40: 1921, z. 1, s. 20];
[44: 1924, nr 49, s. 398].
Słowikowski Klemens (1850 1889 1926).
Należał do diec. łucko-żytomierskiej. Seminarium
duch. ukończył w Żytomierzu. W latach 1905-1910
pracował jako administrator par. Koszowata w dek.
Humań. W 1914 był mansjonarzem w par. Gródek
(Podolski), a nast. (1920-1926) w par. Puliny, gdzie
był jednocześnie duszpasterzem w otwartej w 1917 na
terenie tej parafii kaplicy w Dowbyszu (w latach
1926-1936 miejscowość ta była stolicą tzw. pol.
rejonu autonomicznego i nosiła nazwę Marchlewsk).
Aresztowany został 4.11.1923 w Dowbyszu pod zarzutem działalności polit.-wywiadowczej na rzecz Polski; zwolniono go już 25.12.1923. Był w tej
miejscowości pierwszym i ostatnim duszpasterzem (parafia w Dowbyszu odrodziła się w 2. poł. lat osiemdziesiątych; w latach 1993-1995 księża pallotyni
wybudowali kościół). Wg relacji parafian z 1992 zmarł tam w 1926. Źródła:
[23: 1904-1925]; [44: 1924, nr 49, s. 398]; [126]; [162, s. 451].
Słowiński Stanisław s. Jana (1898 1921 1938). Ur. w gub. wołyńskiej.
Pochodził z diec. łucko-żytomierskiej. Studia rozpoczął w seminarium duch. w
Żytomierzu, a ukończył je w Gnieźnie w 1921, po przeniesieniu tam seminarium
z powodu niepokojów wojennych. Po święceniach kapł. skierowany został do
pracy w swojej macierzystej diecezji na terenie ZSSR, jako jeden z 7 nowo
wyświęconych księży, wysłanych tam potajemnie przez bpa Ignacego
Dub-Dubowskiego. W 1923 był administratorem par. Romanów w dek. Lubar.
Aresztowany został na początku listopada tr. Po pewnym czasie został
uwolniony i mógł wrócić na poprzednie stanowisko pracy. W 1926 został
ponownie aresztowany i na podstawie oskarżenia z par. 66 i 98 KK USSR
skazany na 3 lata robót w łagrach. Od 1926 przebywał w łagrze na Sołówkach
(łagier w Kiemi). W 1929 został zesłany na 3 lata do Narymskiego Kraju. Na
początku 1931 zwolniony z zesłania z zakazem mieszkania w większych
miastach ("minus 6"). Późn. mieszkał w Saratowie i pracował jako buchalter w
fabryce papierosów. Aresztowany 26.12.1937 na podstawie postanowienia
ludowego komisarza spraw wewn. i prokuratora ZSSR, skazany na śmierć z
oskarżenia o szpiegostwo. 5.10.1938 rozstrzelany w więzieniu w Saratowie.
Istnieją niejasne pogłoski, że jakoby po odbyciu wyroku na Sołówkach miał w
1929 objąć dawne stanowisko w par. Romanów, lecz wkrótce został ponownie
aresztowany w par. Wołoczyska i zesłany na Syberię. Ostatnia kartka pocztowa
ze wsi Ilias do PCK w Moskwie nosi datę 12.02.1937. Wg listy A. Ponińskiego
w 1. poł. 1937 przebywał na zesłaniu w obw. saratowskim. W piśmie Wydziału
Konsularnego Ambasady RP w Moskwie z 28.06.1938 do MSZ na temat księży
kat. w ZSSR wymieniony jako aresztowany w 2. poł. 1937 w grupie kilkunastu
innych, którzy dotychczas pozostawali na względnej wolności. Źródła: [1: syg.
III/28, k. 196; syg. III/100, k. 180]; [23: 1918-1925]; [32: syg. A.44.115/1];
[57: 1924, nr 8, s. 126]; [68]; [78, s. 35]; [80: 1927, nr 10-11, s. 145]; [113];
[162, s. 460]; [219]; [262].
Sobaczinski Sebastian zob. Sabudziński Sebastian
Sobaczyński zob. Saboczyński Mieczysław Feliks
Sobański Serafin (1872 1896 po 1925).
Należał do diec. łucko-żytomierskiej. Był absolwentem seminarium duch. w Żytomierzu. Przed 1917 był
proboszczem w Młynowie w dek. Dubno. W latach
1917-1920 (być może także i wcześniej) pracował
jako administrator ad interim par. Iwanków w dek.
radomyskim, a nast. (1922-1925) administrator par.
Smiła, Złotopol i Zwinogródka w dek. zwinogrodzkim.
Późn. był administratorem par. Cudnów w dek. Lubar.
Został aresztowany przez GPU i uwięziony. Zm. w
więzieniu. W sierpniu 1937 odbyło się w Młynowie na
terenie diec. łuckiej odsłonięcie tablicy pamiątkowej ku jego czci. Źródła: [23:
1918-1925]; [32: A.12.P/6]; [88: 1937, nr 36, s. 570].
Sobociński Mieczysław zob. Saboczyński Mieczysław Feliks
Sobolewski Felicjan (1887 1912 po 1938). Należał do diec. łucko-żytomierskiej, a późn. łuckiej. Był absolwentem seminarium duch. w Żytomierzu. W 1918 pracował jako administrator par. kolegiackiej w Ołyce, a nast.
(1920) par. Starokonstantynów. Po różnego rodzaju szykanach i zdarciu mu siłą
sutanny został zmuszony przez władze sow. do robót publicznych. Późn.
przebywał w Polsce i w latach 1923-1932 był proboszczem par. Korzec (od
1930 dziekan korecki) i katechetą. Od 1933 pracował jako proboszcz par.
Bereźnica w dek. Sarny. Był tam jeszcze w 1938. Źródła: [23: 1918-1937]; [30,
s. 19].
Sokołowski Kazimierz s. Aleksandra (1883 1907 1937). Ur. 20.12 we
wsi Nowoarchangielsk w gub. chersońskiej. Należał do diec. tiraspolskiej, a
nast. łuckiej. Seminarium duch. ukończył w Saratowie i kolejno pracował w
kilku parafiach, m.in. jako wikariusz par. Nikołajew, Zaporoże Kamienskoje i
par. Wniebowzięcia NMP w Odessie, która w 1917 liczyła 14 986 parafian.
Pełnił w niej funkcję kaznodziei pol. Po rewolucji bolsz., pomimo
wielokrotnych okazji wyjazdu do Polski, pozostał w Odessie. Został
aresztowany i uwięziony, lecz dzięki stanowczemu wystąpieniu robotników pol.
w jego obronie został uwolniony z nakazem opuszczenia miasta. Udał się do
diec. kamienieckiej, gdzie był administratorem par. Żmerynka. Opiekował się
także innymi parafiami pozbawionymi duszpasterzy. Był wielokrotnie
aresztowany. Nękany przez GPU, popadł na pewien czas w rozstrój nerwowy.
Po ponownym aresztowaniu w 1925 i skazaniu na 3 lata łagrów na Wyspach
Sołowieckich został deportowany do łagru w Kiem' na Sołówkach. 31.01.1928
w drodze wymiany więźniów (9 agentów sow. na 32 obywateli pol. z ZSSR, w
tym 4 księży) przybył do Polski i został przyjęty do diec. łuckiej. Pracował
początkowo jako wikariusz par. Kowel, a nast. (1930-1937) był proboszczem
par. Ptycza w dek. Dubno. Do 1933 administrował także par. Pełcza w tym
samym dekanacie. W 1934 otrzymał godność szambelana pap. Zm. w Ptyczy
20.12.1937 i został pochowany we Lwowie. Źródła: [15: 1917-1918]; [23:
1930-1937]; [34: 1930, nr 3, s. 81]; [66]; [67]; [78, s. 36].
Sokołowski Marian s. Wincentego (1897 1920 1988). Ur. 2.07 we wsi
Fedorówka w pow. bracławskim na Podolu. Należał do diec. kamienieckiej,
późn. łuckiej, i był w latach dwudziestych subdelegatem wikariusza gen. na
diec. kamieniecką. Szkołę średnią ukończył w Winnicy i przez pewien czas,
przed ukończeniem 18 lat, pracował w biurach dwóch fabryk (1914-1915). W
1915 wstąpił do seminarium duch. w Żytomierzu. Przed jego ukończeniem
poprosił, w maju 1919, o przyjęcie do macierzystej diec. kamienieckiej
(reaktywowanej w 1917), a w październiku tr. zgłosił się do dyspozycji
wikariusza gen., ks. prał. Kazimierza Nosalewskiego. Indywidualnie uzupełnił
studia teologiczne i 4.07.1920 przyjął w Kamieńcu Podolskim święcenia kapł.
Przez opuszczającego już nazajutrz Kamieniec bpa Piotra Mańkowskiego został
mianowany tymczasowym wikariuszem par. katedralnej. W czasie ofensywy
wojsk sow. na Warszawę w sierpniu 1920 przebywał w diec. sandomierskiej, a
we wrześniu tr. pracował w klasztorze na Świętym Krzyżu w diec. kieleckiej.
W październiku powrócił do Kamieńca Podolskiego dla objęcia swojego
stanowiska. W grudniu 1920, jako subdelegat wikariusza gen. diec.
kamienieckiej, objechał furmanką parafie w 4 powiatach: winnickim, lityńskim,
bracławskim i hajsyńskim, i utworzył kilka rejonów duszp., obejmujących
pewną liczbę parafii pozbawionych opieki. Sam objął rejon lityński, złożony z
parafii Kumanowce, Chmielnik i Stara Sieniawa. W październiku 1921 został
administratorem rejonu na pograniczu dek. mohylewskiego i nowouszyckiego
z siedzibą w Snitkowie. Oprócz tej ostatniej parafii do rejonu tego należały
parafie: Kopajgród, Łuczyniec i Wierzbowiec. W latach 1921-1927 był
kilkakrotnie aresztowany. Od 19.04 do 7.06.1923 przebywał w areszcie,
oskarżony o udział w organizacji powstańczej. Śledztwo zostało umorzone po
wykazaniu, iż miało ono charakter prowokacyjny i oparte było na
sfałszowanych materiałach. Po raz ostatni aresztowany został 12.04.1927
(Wielki Wtorek). Po półtorarocznym areszcie prewencyjnym w Mohylewie
Podolskim został 28.09.1928 skazany w trybie doraźnym na karę śmierci przez
rozstrzelanie. Po natychmiastowym zgłoszeniu przez Konsulat Generalny RP w
Charkowie władzom sow. propozycji wymiany i po jej przyjęciu został przeniesiony z celi śmierci do więzienia miejskiego, lecz umieszczony w podobnej
celi. 29.09.1929, po rocznym pobycie w więzieniu w Mohylewie Podolskim,
został przewieziony do więzienia w Charkowie na Chołodnoj Gorie. Przebywał
tam dwa lata. Pod koniec 1931 został, wciąż z wyrokiem śmierci, przewieziony
do politizolatora w Jarosławlu n. Wołgą, skąd 12.09.1932 skierowano go do
Moskwy razem z grupą innych więźniów przeznaczonych do wymiany.
15.09.1932 wymieniony do Polski w grupie 51 osób, w tym 18 księży. Przyjęty
do diec. łuckiej, przez jeden semestr zastępował wykładowcę historii Kościoła
w seminarium duch. w Łucku. W latach 1933-1935 odbył studia teologiczne na
KUL. Po powrocie do diecezji był katechetą w gimnazjum handlowym i zawodowej szkole stolarskiej, sekretarzem DIAK, asystentem Koła Polskiej
Inteligencji Kat. i sędzią synodalnym. W 1928 został proboszczem katedry w
Łucku i kanonikiem kapituły łuckiej. W kwietniu 1939 odznaczony Złotym
Krzyżem Zasługi. Po wybuchu II wojny świat. od października 1939 do 1944
przebywał na Węgrzech jako kapelan internowanego tam wojska pol. oraz
kapelan szpitala wojsk. W 1945 znalazł się na pewien czas w obozie niem. dla
żołnierzy pol. Po powrocie do kraju w tym samym roku pracował w archidiec.
poznańskiej jako administrator kilku parafii (Żagań, Krotoszyn, Głuszyn k.
Poznania), kapelan Sióstr Służebniczek NMP w Szamotułach (1953-1955),
administrator par. Czerwona Wieś (1955) i kapelan sióstr nazaretanek. Od 1956
pracował na terenie Warszawy. W 1957 był katechetą w Technikum Kolejowym
w Warszawie. W 1966 został rektorem kaplicy w Zamku Bierzgłowskim, a nast.
kapelanem i pensjonariuszem miejscowego domu rencisty. W 1970 obchodził
złoty jubileusz kapłaństwa, a dziesięć lat późn. - 60-lecie święceń kapł. Od
1981 przebywał we wrocławskim Domu Księży Emerytów im. Papieża Jana
XXIII, gdzie zm. 15.04.1988. Miał tytuł prałata i był honor. kanonikiem łuckim.
W niektórych pismach pol. z lat 1928-1930 ukazały się fałszywe doniesienia o
jego deportacji na Sołówki i śmierci w ZSSR. Zdjęty z ewidencji na podstawie
rozporządzenia KGB przy Radzie Ministrów ZSSR nr 00511 z 12.08.1954.
Zrehabilitowany po 1989. Pozostawił po sobie nie wydane drukiem
wspomnienia (nie dokończone), obejmujące okres pracy i uwięzienia w Związku
Sowieckim, pt. Jeszcze jednak karta z życia kapłana kresowego (Wrocław
1982-1986, mps). Źródła: [1: syg. III/28, k. 28]; [14: 1931-1932]; [23:
1918-1920, 1933- -1938]; [66]; [68]; [71]; [78, s. 35];
[80: 1927, nr 5, s. 62; nr 10-11, s. 145]; [83]; [88:
1930, nr 10, s. 9; nr 11, s. 8; 1933, nr 7, s. 105]; [93:
1957-1965]; [131]; [176]; [280].
Sołowiow Sergiusz Michajłowicz (1885 ?
1942). Rosjanin, duchowny prawosł., który od Bożego
Narodzenia 1920 przeszedł na katolicyzm obrz. wsch.
Był bratankiem Włodzimierza Sołowiowa, wybitnego
myśliciela i teologa ros., bliskiego katolicyzmowi.
Przed rewolucją bolsz. pracował jako profesor języka greckiego i literatury
greckiej na Uniwersytecie Moskiewskim. Po przejściu na katolicyzm nie zrywał
formalnie z prawosławiem i pracował nad zjednoczeniem obu Kościołów. Administrator apost. w Moskwie, bp Pie-Éugène Neveu, mianował go zastępcą
egzarchy dla Rosjan-katolików obrz. wsch. Leonida Fiodorowa. Był spowiednikiem bpa Neveu. Aresztowany został w Moskwie z 15 na 16.02.1931 (razem z
ks. Karolem Łupinowiczem i grupą 120 katolików z jego parafii). Oskarżony
został o kontakty z bpem Neveu, przyjmowanie od niego pieniędzy na pomoc
dla katolików w więzieniach oraz ich rodzin, nielegalną działalność rel., polegającą na odprawianiu nabożeństw w mieszkaniach prywatnych, spowiadanie tam
i ochrzczenie trojga Żydów. GPU obiecywało mu (11.05.1931) anulowanie
oskarżenia i procesu pod warunkiem rezygnacji z kapłaństwa. Pod wpływem
maltretowania i tortur popadł w rozstrój psychiczny i od początku śledztwa
podpisywał najcięższe oskarżenia przeciwko sobie, wspólnocie katolików obrz.
wsch. i in. W sierpniu 1931, pomimo bardzo złego stanu zdrowia, otrzymał
wyrok 10 lat łagrów, zamieniony na 10 lat zesłania do Ałma Aty w Kazachstanie i zagrożony ponownym uwięzieniem został zobowiązany do udania
się tam. Wobec zaawansowanej choroby, osłabienia na podstawie opinii komisji
lekarskiej, że jako chronicznie chory psychicznie powinien być skierowany do
kolonii psychiatrycznej w celu dalszego leczenia [293, s. 25], został ze stacji
Stołbowaja k. Moskwy przewieziony do szpitala psychiatrycznego GPU pod
Moskwą. W czasie pobytu w szpitalu był nadal badany i terroryzowany przez
GPU. Jego dwie córki miały prawo odwiedzać go tam od czasu do czasu. W
listopadzie 1932 został zwolniony. Zm. 2.03.1942 w Kazaniu, po ewakuacji z
Moskwy w związku z ofensywą armii niem. Źródła: [6: syg. 956, k. 113]; [46,
s. 98, 177]; [84]; [219: Mosca e Solovski (!), s. 23-24]; [263, s. 152]; [293, passim].
Sosiński Władysław (1880 1913 1925). Należał do archidiec. mohylewskiej. Wg informacji tygodnika "Życie Katolickie" (Łuck, 1933, nr 43, s.
682) był kapelanem wojsk. wziętym do niewoli przez bolszewików w 1920. W
1933 miał przebywać w więzieniu w Leningradzie, gdzie na skutek szykan i
maltretowania przez GPU dostał rozstroju nerwowego. Informacja niejasna lub
błędna. Ks. Władysław Sosiński z archidiec. mohylewskiej, który w latach
1914-1917 był wikariuszem par. Charków, zm. w Warszawie 26.03.1925.
Cytowana wiadomość dotyczy zapewne ks. Józefa Sowińskiego (zob. biogram).
Źródło: [14: 1917, 1923, 1926].
Sowiński Józef s. Bolesława (1880 1907 ?). Ur. 17.11 w Skokach, pow.
Wągrowiec, woj. poznańskie, jako syn lekarza. Należał do diec. kujawsko-kaliskiej. Seminarium duch. ukończył we Włocławku. Po święceniach kapł.
studiował w Akademii Duch. w Petersburgu, a nast. podjął pracę w diec.
tiraspolskiej. W latach 1911-1917 był administratorem par. Mariupol w gub.
jekatierinosławskiej, dek. Berdiańsk, a w 1918 par. Bachmut w tym samym
dekanacie. Późn. znalazł się w Polsce i brał udział w powstaniu wielkopolskim.
W latach 1919-1920 był kapelanem wojsk. w randze kapitana. W 1920 przez
pewien czas przebywał na terenie diec. płockiej. W czasie wojny pol.-bolsz. w
1920 miał dostać się do niewoli. Wg innych informacji w 1920 udał się
dobrowolnie do pracy wśród Polaków w ZSSR i podjął ją na terenie diec.
łucko-żytomierskiej. Schematyzmy tej diecezji z 1923 i 1925 wymieniają ks.
Józefa Sowińskiego jako administratora par. Kuniów w dek. Zasław. Jako datę
jego urodzenia podają jednak rok 1873 (choć ten sam rok święceń kapł.), co
zapewne jest pomyłką. Nie figuruje we wcześniejszych schematyzmach tej
diecezji, co świadczy, że przybył skądinąd. W 1927 został aresztowany w
Kuniowie (wg mylnych informacji w Kaniowie) i na podstawie art. 58-6 KK
RSFSR skazany na 5 lat łagru na Sołówkach (wg mylnych informacji na 10 lat),
z końcem wyroku 29.03.1932. Etapami, przez więzienie w Żytomierzu i
Kijowie, został przewieziony na Butyrki w Moskwie, skąd 1928 został
skierowany do łagru na Sołówkach. Przybył tam 16.05.1928. Spotkał go tam M.
Lenardowicz, który w latach dwudziestych był więźniem łagru na Sołówkach
[41]. W 1. poł. 1930 przebywał na wyspie Anzer. Adres: KASSR, g. Kiem', 4
otdielenije, SŁON, punkt Anzer, Komandirowka Troickaja. Po wykryciu
rzekomego antysowieckiego ugrupowania istniejącego jakoby wśród więzionych
tam 32 księży zarząd USŁag (ISO USŁag, OGPU LWO oraz OO ISO USŁag)
9.07.1932 odnośnie do jego osoby podjął następującą decyzję: Przedstawić akt
oskarżenia z art. 58-10 KK, trzymać pod strażą i skierować do dyspozycji OO
PP OGPU w LWO [284]. Wg jego danych personalnych ustalonych przez
NKWD i zachowanych w archiwum na Sołówkach (jest w nich wymieniany
jako Josif Bolesławowicz Sawiński) miał urodzić się w Poznaniu, studiować
filozofię we Wrocławiu, a nast. na rzymskim uniwersytecie duchownym [264].
Są to nieco zmienione (niedokładnie zanotowane?) jego ww. dane osobiste.
Wypełniona przez niego 14.02.1933 ankieta [285 (5)] podaje z kolei, iż urodził
się w Poznaniu w 1880, w latach 1914-1918 pracował w Łucku, nast. kolejno
w Krzemieńcu (1918-1920), Lachowcach i Kuniowie (19231927) na Ukrainie
(diec. łucko-żytomierska), a od 1927 do 1932 przebywał w łagrze na Sołówkach. Prymas Polski, August Hlond, na skutek próśb rodziny i przyjaciół
zwracał się do MSZ o interwencję w sprawie ks. Sowińskiego. W odpowiedzi
18.06.1928 minister spraw zagr. informował prymasa, że polecił Poselstwu Pol.
w Moskwie niezwłoczne zajęcie się jego sprawą, udzielenie mu pomocy i
wciągnięcie go na listę wymiany. To ostatnie, wg tego listu, napotykało duże
trudności, ponieważ ks. Sowiński nie skorzystał w odpowiednim terminie z
prawa opcji na rzecz obywatelstwa pol., zagwarantowanego w traktacie ryskim
z 1921. Tłumaczenie to nie jest jasne, gdyż wymiany obejmowały księży z
obywatelstwem sow. Interwencje władz pol. pozostały bezskuteczne. Na
Sołówkach ks. Sowiński przebywał do 5.07.1932, kiedy to został przewieziony
do Leningradu. Od września 1932 do jesieni 1933 miał pracować przy kościele
św. Kazimierza i Nawiedzenia NMP w tym mieście. Wg listu skierowanego do
prymasa Polski przez 5 księży (Franciszek Bujalski, Donat Nowicki, Bolesław
Sawicki, Bazyli Stysło, Franciszek Trocki), którzy przebywali na Sołówkach z
ks. Sowińskim i dzięki wymianie więźniów 15.09.1932 razem z innymi znaleźli
się w Polsce, ks. Sowińskiemu zaproponowano w Leningradzie uwolnienie w
zamian za współpracę z GPU i śledzenie pracującego w tym mieście Francuza,
ks. Jean-Marie-Felix Amoudru OP. Ponieważ propozycję tę odrzucił, został
ponownie w 1933 aresztowany i osadzony w ciężkim miejscowym więzieniu
(DPZ ?). Minister Józef Beck w kolejnym liście do prymasa z 22.12.1933
zapewniał, że MSZ poleciło Poselstwu Pol. w Moskwie dołożenie wszelkich
starań w celu przyjścia z pomocą ks. Sowińskiemu. Miał on wówczas
przebywać w politizolatorze w Orle. MSZ zabiegało za pośrednictwem PCK o
uzyskanie dla niego zezwolenia na wyjazd do Polski. Starania te były
bezskuteczne. Wg listy A. Ponińskiego z marca 1937 przebywał on wówczas na
zesłaniu w Taszkencie. Pismo Wydziału Konsularnego Ambasady RP w
Moskwie z 28.06. 1938 do MSZ informowało o jego bardzo prawdopodobnym
aresztowaniu w 2. poł. 1937, w czasie masowych aresztowań księży różnych
wyznań będących na zesłaniu oraz pozostających dotychczas na wolności. Dalsze losy nie znane. Wg relacji ks. Władysława Cieńskiego, dziekana Polskich
Sił Zbrojnych tworzonych w ZSSR pod dowództwem gen. Władysława Andersa,
z grudnia 1941 niejaki ks. Józef Sawiński był do lipca 1939 proboszczem
kościoła kat. w Taszkencie (Tadżykistan) i został w tym miesiącu aresztowany.
Być może chodzi o ks. Józefa Sowińskiego (zob. biogram). Źródła: [1: syg.
III/100, k. 7-13, 54, 68-74, 101, 180]; [6: syg. 2ER 124]; [9: AH, t. IV, cz. 26,
Korespondencja, s. 67]; [14: 1908, 1929- -1932]; [15: 1917-1918]; [23:
1923-1925]; [32: syg. A.71/28; syg. A.12.P/6; syg. A.44.115/1]; [67]; [78, s.
35]; [88: 1933, nr 49, s. 779]; [162, s. 443]; [262]; [264]; [273]; [285 (5)].
Spasowski Grzegorz s. Antoniego (1866 1888 ?). Należał do archidiec.
mohylewskiej. Był absolwentem metropolitalnego seminarium duch. w Petersburgu.
Od 1909 był kapelanem przy kaplicy Niepokalanego Poczęcia NMP na Wyspie
Bazylianowskiej, 14 linia, nr 25, przy sierocińcu kat. Późn. pozostawał jako
rezydent przy par. Nawiedzenia NMP na cmentarzu Wyborskim (ul. Arsenalna 8). Był
inwalidą i pozostawał na utrzymaniu wiernych. Był aresztowany. Źródła: [5:
10183, k. 15]; [14: 1917-1932]; [284].
Spisacki Oktawian (1885 1908 1946). Należał do diec. łucko-żytomierskiej,
późn. łuckiej. Był absolwentem seminarium duch. w Żytomierzu. W latach
1910-1920 pracował jako administrator par. Lisianka (1910) w dek. zwinogródzkim,
a nast. par. Zwinogródka i dziekan w tej parafii w latach 1918-1920. Od 1923 do
1925 administrował par. Pokostówka w dek. żytomierskim oraz innymi parafiami.
Po aresztowaniu w 1921 (w Sławucie ?) skazany na 5 lat więzienia. Nie odbywał
tego wyroku. W pierwszych dniach listopada 1923 został ponownie aresztowany
razem z grupą innych księży oskarżonych o szpiegostwo na rzecz Polski. Po
kilku tygodniach, 25.12.1923, został razem z innymi zwolniony z aresztu. Był
kilkakrotnie aresztowany i więziony. W 1928, zagrożony kolejnym aresztowaniem,
zbiegł do Polski i podjął pracę w diec. łuckiej. Początkowo był zastępcą
proboszcza w Kowlu, a nast. proboszczem i wicedziekanem w Sarnach. Od 1929 do
1931 pracował jako katecheta i kapelan więzienia w Łucku oraz dyrektor
drukarni diecezjalnej. W latach 1931-1939 był proboszczem par. Łokacze w dek.
Horochów. Zm. w 1946 w diec. włocławskiej i pochowany został na cmentarzu
par. Babiak, której był administratorem. Źródła: [23: 1910-1918, 1923-1938,
1939]; [32: syg. A.12.P/6]; [44: 1924, nr 49, s. 398]; [78, s. 35]; [88: 1933,
nr 24, s. 376]; [162, s. 451]; [230].
