Saakaszwili Damian, ros. wersja nazwiska Saakow (1864 1892 1935).
Należał do diec. tiraspolskiej i od 1905 był proboszczem par. obrz. łac. w
Kutaisi w Gruzji (w 1917 parafia liczyła 2087 wiernych). Po zamknięciu
kościoła na początku lat trzydziestych pozwolono mu być stróżem przy kościele.
Na skutek sterroryzowania wiernych, którzy obawiali się represji za okazanie
mu pomocy, pozostawał w całkowitej samotności i zmarł z nędzy i głodu.
Pogrzebany został w kościele, pod jedną z bocznych ścian świątyni. Nie był
więziony, zapewne z racji wieku. Kościół w czasie gorbaczowskiej
"pierestrojki" został przejęty przez prawosł. patriarchę Gruzji, Eliasza II (Ilija
II), podobnie jak inne kościoły kat. w Gori, w Batumi i we wsi Ude k. Arali w
rej. Achałcyche. Źródła: [15: 1917]; [255].
Saakow zob. Saakaszwili Damian
Saboczyński Mieczysław Feliks (1886 1909 ?). Ur. 19.11. Pochodził
z diec. włocławskiej. Był absolwentem seminarium duch. we Włocławku. W
latach 1913-1917 studiował w Akademii Duch. w Petersburgu i po przewrocie
bolsz. pozostał w ZSSR. Pracował na terenie reaktywowanej w 1917 diec.
mińskiej. W latach 1922-1930 był administratorem par. Słuck i miał pod opieką
również inne parafie. Jego prawdopodobną obecność jako duszpasterza w tej
parafii stwierdzały relacje Konsulatu Gen. RP w Mińsku dla MSZ z 20.09.1929
oraz z pierwszych dni marca 1930 (pod mylnie podanym nazwiskiem
Sobaczyński). Miał także pod opieką kaplicę w Zamoszu na terenie par.
Dokszyca w dek. borysowskim i tam wg relacji b. parafian został w 1930
aresztowany jako ostatni ksiądz pracujący w tej okolicy. A. Poniński w wykazie
z marca 1937 wymienia go (pod nazwiskiem Sobociński Mieczysław) jako do
niedawna więźnia łagru w Temirtau, pozostającego w nie znanym miejscu
pobytu. Dalsze losy nie znane. Administrator apost. w Moskwie, bp Pie-Éugène
Neveu, mylnie wymienia ks. Sebastiana Sobaczinskiego (zamiast Sebastiana
Sabudzińskiego) jako duszpasterza w Barze w 1933. Źródła: [1: syg. III/100, k.
26 i 180]; [5: syg. 10182, k. 9; syg. 11049, k. 20]; [7: syg. 2ER 176]; [14:
1913-1917, 1923]; [165: 1922-1923]; [207].
Sabidziński Sebastian zob. Sabudziński Sebastian
Sabudziński Sebastian s. Sebastiana (1876 1898 po 1937). Ur. w
Kamieńcu Podolskim, w rodzinie prawosł. Ukończył tam miejscowe prawosł.
seminarium duch. w Kamieńcu Podolskim. W 1898 otrzymał święcenia kapł. i
był początkowo duchownym prawosł. Należał do diec. kamienieckiej. W latach
1915-1919 mieszkał we wsi Kulibabińce k. Pikowa. Nawiązał kontakt z księżmi
kat., m.in. z Makarym Karoweciem OSBM i ks. Janem Świderskim (zob.
biogramy). Ten ostatni jako administrator apost. diec. kamienieckiej przyjął go
w 1927 do Kościoła kat. i skierował do pracy w par. Bar w obw. winnickim. Ks.
Sabudziński był birytualistą. Bp Pie-Éugène Neveu wymienia go w wykazie
księży z czerwca 1933 jako duszpasterza par. Bar (pod mylnym nazwiskiem
Sobaczinski). Aresztowany we wrześniu 1929 i zesłany do Temirtau przy
granicy z Mongolią. We wrześniu 1932 powrócił do Baru i 12.01.1935 został
ponownie aresztowany przez NKWS USSR (rozkaz aresztowania nr 59) obw.
winnickiego. W dn. 20-23.04 tr. był sądzony przez kolegium specjalne
winnickiego sądu obwodowego, razem z Marianem Goliszewskim i Anastazym
Gołembiowskim. 23.04.1935 został skazany na 5 lat łagrów i 3 lata pozbawienia
praw obywatelskich. Jego adwokat 28.04 złożył wniosek o anulowanie wyroku.
26.05 został on odrzucony. W grudniu 1935 ks. Sabudziński przebywał w łagrze
Stacja Tajga, SIBŁag. Jesienią 1936 został skierowany na zesłanie do Stawropola. A. Poniński w marcu 1937 wymieniał ks. Sabudzińskiego (pod nieco
zmienionym nazwiskiem - Sabidziński) jako zesłańca w Woroszyłowsku. Wg
informacji zawartej w piśmie kierownika Wydziału Konsularnego Ambasady RP
w Moskwie, T. Błaszkiewicza, z 28.06.1938 został aresztowany w 2. poł. 1937.
Dalsze losy nie znane. Źródła: [1: syg. III/100, k. 180]; [7: syg. 2ER 176]; [32:
syg. A.44.115/1]; [88: 1935, nr 36, s. 568]; [262]; [263: 1995, nr 49, s. 8].
Sadowski Józef (1872 1897 ?). Należał do
diec. kamienieckiej. Był absolwentem żytomierskiego
seminarium duch. W latach 19021907 pracował jako
administrator par. Kumanów w dek. płoskirowskim, a
od 1910 administrował par. Gródek Podolski (w 1918
liczyła 9200 wiernych). Gdy w 1918 władze sow.
upaństwowiły ziemię kośc., ks. Sadowski, wg relacji
b. parafian, zagroził klątwą kośc. tym, którzy będą ją
zajmować. Wg tych samych relacji został aresztowany
w Gródku przez agentów CZEKA podczas
niedzielnego nabożeństwa w sierpniu 1919. Wywołało to gwałtowną reakcję
ludzi. Zaczęto bić w dzwony. Przy kościele zgromadził się wielki tłum. Dzięki
temu ksiądz został uwolniony i dokończył nabożeństwo. Tego samego dnia w
nocy dwaj parafianie, Liczniarowski i Koluga, wywieźli go nad prowizoryczną
granicę pol.-bolsz., którą przekroczył i pozostał w Polsce. Wymienieni
parafianie zostali aresztowani i zginęli. W 1927 przebywał bez stanowiska w
miejscowości Sidorów w pow. Husiatyn na terenie diec. łuckiej. Wg wspomnianej relacji miał zostać późn. zamordowany przez bandytów jako proboszcz
par. Zimna Woda na terenie archidiec. lwowskiej. Źródła: [23: 1902-1918,
1927]; [119].
Sak Aleksander s. Mikołaja (1890 1917
1937). Ur. 14.08. Należał do archidiec. mohylewskiej.
Pochodził z rodziny prawosł. i przygotowywał się do
kapłaństwa w Cerkwi prawosł. Został przyjęty do
Kościoła kat. i ukończył w 1917 metropolitalne
seminarium duch. w Petersburgu. W 2. poł. lat
dwudziestych był administratorem kilku parafii w
reaktywowanej w 1917 diec. mińskiej, m.in. Kojdanowa, Chojnik (gdzie rezydował) i Mozyrza. Jego
nazwiska nie wymieniają jednak schematyzmy diec.
mińskiej z lat dwudziestych. 17.11.1929 podczas nabożeństwa w kościele w
Mozyrzu zrezygnował z kapłaństwa, a nast. zawarł związek małżeński. Polskojęzyczna prasa sow. ogłosiła tekst jego przemówienia w kościele w Mozyrzu,
z jakim zwrócił się do obecnych przed zrzuceniem sutanny. Miało ono brzmieć
następująco: Moi drodzy! Nie mam już więcej siły pracować na swoim stanowisku, dlatego że nie widzę w tym żadnej korzyści. Metody wpływu duchownego nie dają skutku w praktyce, jak religia w ogóle. I w ostateczności
wychodzi, że religia służy egoistycznym potrzebom jednostek i burżuazji. Ja zaś
nigdy nie chciałem służyć uprzywilejowanym. Oznajmiam wam dzisiaj, że się z
tym pogodzić nie mogę, i dlatego odmawiam się od swej pracy i zostawiam Was,
przechodząc na nowe pole pracy, do nowej działalności na korzyść proletariatu
("Orka", Mińsk, 21.11.1929, nr 10). Wg innej gazety ks. Sak miał oświadczyć,
że boha ne ma i nikoły ne było. (S.G., Kontrrewolucionnaja wiłazka
jurkawickaga ksiendza Łukianina, "Zwiazda", Mińsk, 12.10.1929, nr 225).
Dalsze losy ks. Saka zdają się świadczyć, że nie dał się użyć do innych jeszcze
akcji antyrel. Był bowiem aresztowany i dwukrotnie zesłany (po raz pierwszy
w 1930), a w 1937 został rozstrzelany. Był jednym z czterech księży, którzy na
Białorusi porzucili kapłaństwo. Źródła: "Orka", 21.11.1929; "Raboczyj"
(Mińsk); 10.09.1929; "Zwiazda", (Mińsk) 12.10.1929; [1: syg. III/100, k. 25];
[5: syg. 10182, k. 9; syg. 10184, k. 119-120]; [14: 1914-1917, 1923]; [208];
[209].
Samarin Piotr Siemionowicz zob. Trojgo Jan
Samosenko Aleksander s. Jana (1893 1917
1956). Należał do diec. łucko-żytomierskiej i seminarium duch. ukończył w Żytomierzu. Pochodził z
Odessy. W 1918 był wikariuszem par. Uszomierz w
dek. Owrucz, a nast. par. Machnówka w dek. berdyczowskim. W latach 1923-1925, i zapewne dłużej,
pracował jako administrator par. Samhorodek w tym
samym dekanacie. W 1923 był także ad interim
administratorem par. Wachnówka w dek. berdyczowskim, a w latach późn. również par. Zozów w tym
samym dek. oraz par. Bohusław w dek. Humań. W 1. poł. lat trzydziestych był
duszpasterzem w Berdyczowie, gdzie w maju 1935 został aresztowany, jako
ostatni ksiądz kat. w tym mieście, za nauczanie dzieci katechizmu. Wg
niektórych informacji przyczyną jego aresztowania miało być jakoby odprawienie mszy św. w intencji zmarłego marszałka Józefa Piłsudskiego [88: 1937,
nr 16]. Skazany został na 7 lat łagrów. Był początkowo więziony w Winnicy,
a nast. w Kijowie. Wyrok odbywał w łagrze na Sołówkach, Kiem' BBK. Jego
brat, ks. Ludwik Samosenko, proboszcz par. Ludwipol w diec. łuckiej,
informował o tym prymasa Polski w liście z 22.08.1936, dodając, że pomimo
kilkakrotnych okazji do wyjazdu ks. Aleksander pozostał w ZSSR. 28.01.1937
znajdował się w łagrze Stacja Segeta (Sołówki). W wykazie A. Ponińskiego z
marca 1937 wymieniany jako więzień łagru na Sołówkach. Przeżył łagry i ze
zrujnowanym zdrowiem przybył do Żytomierza w 1952. Podejmował tam
jeszcze pracę duszp. w obronionym po wojnie przez ludność pol. b. kościele
katedralnym. Zm. 20.03.1956. Pogrzebany na cmentarzu kat. w Żytomierzu.
Źródła: [1: syg. III/100, k. 164 i 179]; [23: 1918, 1923, 1925]; [32: syg.
A.12.P/6]; [88: 1935, nr 48, s. 764; 1937, nr 16]; [111]; [262].
Sapariszwili Konstanty Georgijewicz (1887
1911 1973). Ur. w stolicy w Gruzji, Tbilisi. Należał
do Wikariatu Apost. dla Kaukazu i Krymu dla
katolików obrz. łac. i był narodowości gruzińskiej.
Seminarium duch. ukończył w Konstantynopolu, skąd
udał się na dalsze studia teologiczne do Rzymu i tam
8.12.1911 otrzymał święcenia kapł. Powrócił do Gruzji
i podjął pracę duszp. w Achałcyche. Za patriotyczną
działalność gruzińską został w 1915 wydalony z
Gruzji przez władze carskie i został przyjęty do pracy w stolicy diec.
tiraspolskiej, Saratowie n. Wołgą (w parafii niem.). W 1918 przez pewien czas
przebywał w Konstantynopolu. W tym samym roku przybył do Gori w Gruzji
(dek. Tbilisi), gdzie objął administrację miejscowej parafii obrz. łac. Pracował
tam do 1924 oraz w okolicznych parafiach pozbawionych opieki duszp. W
latach 1924-1926 był duszpasterzem w par. Kachety i par. Achałcyche.
Aresztowany w Baku w 1927, otrzymał wyrok 5 lat łagrów na Wyspach
Sołowieckich. Bp Bolesław Sloskans, administrator apost. w Mohylewie (zob.
biogram), spotkał go tam w marcu 1928 i był jego towarzyszem przy robotach
w lesie. W kwietniu 1931 ks. Sapariszwili znajdował się w jednym z łagrów na
Sołówkach, późn. w łagrze koło Murmańska, a nast. na zesłaniu w Piniedze za
Uralem. Uwolniony po 5 latach, 8.10.1933 znajdował się w Baku. Otrzymał
zgodę na powrót do Gruzji, bez prawa do wykonywania czynności kapł. W sierpniu 1935 osiedlił się w Borżomi i przez rok daremnie usiłował znaleźć pracę.
Wg listy A. Ponińskiego z 1937 pozostawał tam bez prawa opuszczania tej
miejscowości. Zarabiał na utrzymanie jako fotograf w zakładzie państwowym.
W 1966, po śmierci ks. Emmanuela Wardidze (zob. biogram), proboszcza przy
jedynym na całym Zakaukaziu kościele (kościół św. Piotra i Pawła w Tbilisi),
otrzymał pozwolenie władz na objęcie po nim tego stanowiska. W 1971 obchodził jubileusz 50-lecia święceń kapł. Z tej okazji otrzymał od pap. Pawła VI list
gratulacyjny z jego fotografią. Zm. 13.12.1973 i został pogrzebany obok kościoła w Tbilisi. Znał ok. 10 języków obcych, w tym pol. Jego następcą został
ks. Jan Śnieżyński, absolwent seminarium duch. w Rydze, rodem z par.
Brahiłów w obw. Winnica na Ukrainie, od 1970 będący jego wikariuszem.
Źródła: [1: syg. III/100, k. 180]; [15: 19181919]; [26]; [130]; [255]; [262].
Sarkis Ter-Abraamian (-Abrahamian) zob. Ter-Abrahamian (-Abraamian) Sarkis
Sauer Georg (1864 1887 1921). Pochodził z diec. tiraspolskiej. Był
absolwentem seminarium duch. w Saratowie. W latach 1887-1890 pracował w
par. Marienberg w dek. Seelmann, a nast. (1899-1902) był duszpasterzem w
parafiach na płd. Powołżu, m.in. w par. Wołkowo (Neu-Liebental). Od 1911 był
proboszczem par. Raskaty (Rohleder). W 1921 został zamordowany w swoim
domku w ogrodzie pod Saratowem razem ze swoją gospodynią przez bandytów,
którzy nast. podpalili mieszkanie. Zwęglone zwłoki znaleziono w zgliszczach
domu. Źródła: [17: 1917]; [38]; [67].
Sawicki Aleksander s. Wincentego (1881 1907
po 1937 ?). Ur. w Oszmianie na Wileńszczyźnie.
Należał do diec. łucko-żytomierskiej. Ukończył
seminarium duch. w Żytomierzu. W 1910 był
administratorem par. Klewań w dek. Równo. W latach
1914-1918 pracował jako administrator par. Dąbrowica w dek. łuckim. W 1920 pozostawał bez
stanowiska, późn. zaś (1923-1924) był administratorem par. Monasterzyska i par. Piatyhory w dek.
Humań. W 1924 został wyrzucony z probostwa w
Monasterzyskach. Na początku 1927 pracował nadal na terenie diec. żytomierskiej. Aresztowany 1.02.1930 i skazany na 10 lat łagrów. We wrześniu
1930 wysłany do politizolatora w Jarosławlu n. Wołgą. Przebywał tam w grupie
30 więzionych wówczas księży. W styczniu 1934 i w październiku 1936
notowany był w łagrze na Sołówkach. Wg listy A. Ponińskiego przebywał tam
nadal na początku 1937. Dalsze losy nie znane. Jego brat, ks. Bolesław Sawicki
(zob. biogram), aresztowany został 20.08.1928. Źródła: [1: syg. III/100, k. 179];
[7: syg. 2 ER 135]; [14: 19291932]; [23: 1907 1923]; [32: syg. A.12.P/6];
[44: 1924, nr 18, s. 150]; [235, z. 8]; [262].
Sawicki Bolesław s. Wincentego (1877 - 1904 -
po 1934). Ur. w Oszmianie na terenie gub. wileńskiej.
Był absolwentem seminarium duch. w Żytomierzu i
należał do diec. łucko-żytomierskiej. W latach
1904-1906 pracował jako wikariusz par. Gródek
(Podolski) w dek. kamienieckim, a nast. (1918-1920)
administrator par. Monasterzyska w dek. humańskim.
Schematyzmy diec. łucko-żytomierskiej z lat
1923-1925 wymieniają go jako przebywającego poza
diecezją. Wg anonimowego opracowania dla MSZ z
połowy lat dwudziestych był administratorem par. Tywrów, Łuczyniec, Snitków
i Wierzbowiec, a późn. par. w Berdyczowie. Aresztowany 20.08.1928. W lutym
1929 znajdował się w więzieniu na Butyrkach, a w kwietniu tr. został na podstawie art. 58-10 KK RSFSR skazany na 10 lat łagrów, z końcem wyroku
4.08.1938. Wysłany do łagru na Sołówkach, przybył tam 12.01.1929. Po
wykryciu przez władze sow. na wyspie Anzer rzekomego zwartego
antysowieckiego ugrupowania wśród więzionych tam 32 księży kat. zarząd
USŁag (ISO USŁag, OGPU LWO oraz OO ISO USŁag) dn. 9.07.1932 w
wyroku kończącym grupowy proces duchownych podjął odnośnie do jego osoby
następującą decyzję: Trzymać na wyspach w izolacji od innych księży do końca
wyroku [284]. Skierowany niebawem do więzienia na Butyrkach w Moskwie.
Dzięki wymianie więźniów 15.09.1932 przybył do Polski. W latach 1932-1934
był proboszczem i dziekanem w par. Sarny w diec. łuckiej, późn. bez
stanowiska w diecezji. W 1938 nie jest już wymieniany w schematyzmach diec.
łuckiej. Źródła: [14: 1931-1932]; [23: 1902-1925]; [32: syg. A.12.P/6]; [66];
[78, s. 35]; [88: 1932, nr 52, s. 827]; [262]; [264]; [284].
Sawicki Michał (1863 1889 po 1930). Należał do diec. płockiej i był
kanonikiem honor. kapituły kolegiackiej w Pułtusku. Seminarium duch.
ukończył w Płocku. Od 1919 był proboszczem i dziekanem w par. Lipno. W
sierpniu 1920 aresztowany w tej miejscowości przez wojska bolsz. i uprowadzony. Został zwolniony dzięki interwencji parafian i powrócił na
poprzednie stanowisko. W 1924 był proboszczem par. Dzierzgowo, a od 1928
proboszczem i dziekanem w Sierpcu. Pozostawał na tym stanowisku w 1930.
Źródła: [124: 1919-1931]; [137: 1920, nr 9-10, s. 140].
Sawiński Josif Bolesławowicz zob. Sowiński Józef
Sawiński Józef (1881 1905 po 1940 ?).
Należał do diec. kamienieckiej. Był absolwentem
seminarium duch. w Żytomierzu. Bezpośrednio po
święceniach kapł. był wikariuszem w par. Bar, a w
latach nast. pracował w Wołkowińcach, gdzie istniała
filia par. barskiej. Od 1910 do 1917 był administatorem par. Kitajgród (w 1917 liczyła 2544 parafian).
W latach 1917-1918 pozostawał na stanowisku
wikariusza par. Sołobkowce (wówczas 3570 parafian).
Późn. nie notowany w źródłach kośc. Jako więźnia
łagru na Sołówkach wymienia go M. Lenardowicz [41], który przebywał tam
w latach dwudziestych. Wg relacji ks. Włodzimierza Cieńskiego, naczelnego
kapelana Polskich Sił Zbrojnych w ZSSR (tworzonych tam pod dowództwem
gen. Władysława Andersa), zanotowanej w grudniu 1941, ks. Józef Sawiński był
w 1939 proboszczem w Taszkencie (Tadżykistan). W lipcu tr. został
prawdopodobnie aresztowany. Dalsze losy nie znane. J. Schnurr [67] wymienia
ks. Józefa Sawińskiego, bez bliższych danych, jako wikariusza par. w
Jekatierinosławiu w 1911 (diec. tiraspolska). Źródła: [23: 1905-1918]; [32:
A.VIII.1/28]; [41]; [67].
Sawiński Józef s. Bolesława zob. Sowiński Józef s. Bolesława
Scheiner Josef (1773 1896 1922). Należał do diec. tiraspolskiej. Był
absolwentem seminarium duch. w Saratowie. W latach 1911-1922 administrator
par. św. Klemensa w Odessie. Według przekazywanych do dziś wśród
katolików w Odessie ustnych relacji po otrzymaniu wiadomości o mającej
nastąpić konfiskacie kosztowności kośc. w ramach akcji prowadzonej przez
władze sow. w 1922 rozdał je parafianom. Został za to aresztowany i skazany
na śmierć za sokrytije, czieriez prichożan, cerkownych cennostiej i po sześciu
dniach rozstrzelany. Na prośbę parafian wydano ciało. Pogrzebany został na
tzw. drugim cmentarzu kat. w Odessie. Źródła: [15: 1917]; [67]; [301].
Schneider Johannes (1879 1903 1944). Ur. w Strassburgu w gub.
chersońskiej. Należał do diec. tiraspolskiej. Seminarium duch. ukończył w
Saratowie. W latach 1903-1904 był wikariuszem par. Kostheim, a późn.
(1904-1911) administratorem par. Blumenfeld. W 1917 nie miał stanowiska w
diecezji. W 1928 przebywał w par. Strassburg k. Odessy. Represjonowany w
okresie międzywojennym. W 1944, w czasie wycofywania się armii niem., został rozstrzelany przez żołnierzy sow. Źródła: [17: 1917]; [67].
Schönberger Andreas s. Johannesa (1885 1907
1937). Należał do diec. tiraspolskiej. Był
absolwentem seminarium duch. w Saratowie. W latach
1910-1914 pracował w par. Rothammel. Od 1915 był
administratorem par. Panowka w gub. saratowskiej,
dek. Kamienskoje. W 1928 miał podobne stanowisko
w par. Semenowka w tej samej guberni. Aresztowany
został 18.08.1930 (faktycznie 10.05.1930) w mieście
Pokrowskie, jako administrator par. Seelemann na
Powołżu. Do 16.08.1930 przebywał pod strażą w izolatorze GPU w Saratowie, a nast. na Butyrkach w Moskwie. W grupowym
procesie kilkunastu księży niem., dotyczącym działalności powołanego w 1917
na Powołżu KZN, uznanego przez władze za kontrrew. i antysow., został
oskarżony o to, że należał do grupy księży, którzy: 1) będąc członkami
kontrrewolucyjnej organizacji księży uczestniczyli w nielegalnych zebraniach,
na których wypracowywano plany kontrrewolucyjnych akcji przeciw sowieckiej
władzy na podstawie wytycznych otrzymywanych z Watykanu i niemieckich
nacjonalistyczno-religijnych organizacji "Caritas" i "Fürsorge". 2) Na
podstawie wytycznych otrzymywanych od Baumtroga, Kappesa i kierowniczej
czwórki prowadzili codzienną działalność kontrrewolucyjną w koloniach
niemieckich, bojkotującą obowiązkowe dostawy zboża dla państwa oraz
ściąganie podatków, kolektywizację i inne przesięwzięcia władzy sowieckiej. 3)
Na podstawie dyrektyw i wytycznych wyżej wskazanych organizacji w ścisłym
porozumieniu ze sobą prowadzili działalność polegającą na wychowywaniu niemieckiej ludności w antysowieckim duchu; przeciwdziałali wdrażaniu sowiecko-partyjnych dyrektyw w niemieckich koloniach, zastępując je narodowo-religijnym i państwowo-niemieckim wpływem; skupiali i organizowali wokół
siebie kułactwo dla aktywnych działań przeciw sowieckiej władzy i brali
aktywny udział w przygotowywaniu powstańczego ruchu i masowych
kontrrewolucyjnych wystąpień niemieckich kolonistów Powołża. 4) Brali udział
w działalności szpiegowskiej, co wyrażało się w zbieraniu ekonomicznych i
politycznych informacji według wytycznych Baumtroga i przekazywali je jemu.
5) Riedel i Schönberger byli ponadto organizatorami, inspiratorami i uczestnikami powstańczych band w okresie 1918-1920, biorąc udział w rozstrzeliwaniu
czerwonoarmiejców, sowieckich robotników i robotników-komunistów [262
CAFSBRFNP]. Dn. 20.04. 1931 na podstawie oskarżenia z par. 58-2, 58-4,
58-6 i 58-10 KK RSFSR został skazany na karę śmierci, z zamianą na 10 lat
łagrów, licząc od daty 18.08.1930. Wyrok odbywał na Sołówkach. W sierpniu
1935 przebywał na 8 otdielenii BBK. W podaniu z 10.08.1935, skierowanym do
prokuratora NPASSR, wysłanym z łagru na Sołówkach, prosił, powołując się
na art. 29 KK RSFSR, o zaliczenie na poczet wyroku, zgodnie z praktyką,
okresu od dnia aresztowania, to jest od daty 10.05.1930. Naczelnik II więziennego oddziału 1/II kr... (?) na Sołówkach, w charakterystyce dopisanej
12.08.1935 na podaniu do prokuratora stwierdzał: Zachowanie dobre. Zdyscyplinowany. Pracuje nie licząc się z czasem. Normy przekracza do 125%.
Charakteryzuje go inicjatywa i odpowiedzialność [262 PKK, f. 8406, op. 2]. Dn.
9.10.1937 został na Sołówkach aresztowany, skazany na śmierć i 3.11.1937
rozstrzelany w więzieniu sołowieckim. Źródła: [7: syg. ER 112]; [15: 1917];
[67]; [80: 1931, nr 24, s. 303]; [262 i 262 CAFSBRFNP]; [284].
Schönfeld Alois s. Mateusza (1873 1895 1938). Ur. w kolonii Gniłuszka, pow. Kamyszyn w gub. saratowskiej. Należał do diec. tiraspolskiej.
Seminarium duch. ukończył w Saratowie. Bezpośrednio po święceniach kapł.
rozpoczął pracę jako wikariusz par. Kostheim. W 1897 skierowany do par. w
Rożdiestwienskoje, gdzie pracował do 1903. W latach 1903-1905 był
duszpasterzem w Stawropolu. Od 1905 do 1911 był proboszczem i dziekanem
w Symferopolu, a w latach 1911-1912 pracował w Jamburgu. W 1923 (zapewne
przedtem i późn.) był duszpasterzem w jednym z kościołów w Odessie i ofiarnie
pracował także dla Polaków (znał język pol.). W 1928 był administratorem par.
Zinowjewsk (późn. Kirowgrad). Był tam jeszcze w 1933 i po zamknięciu
kościoła odprawiał przez pewien czas mszę św. w swoim mieszkaniu. W 1924
był sądzony za działalność kontrrew., lecz został zwolniony. W 1932 podlegał
śledztwu. W 1934 dojeżdżał sporadycznie do Kijowa dla odprawienia
nabożeństwa w kościele św. Aleksandra. Konsul pol. w tym mieście, Stanisław
Sośnicki, w poufnym piśmie z 5.04.1934 do posła RP w Moskwie na temat
prześladowania Kościoła kat. na Ukrainie informował, że ks. Schönfeld po
ostatnim miesięcznym pobycie w więzieniu przybył z Zinowjewska do Kijowa
dla odprawienia nabożeństwa w pierwszy dzień świąt wielkanocnych. Był w
tym czasie trzykrotnie wzywany do urzędu wyznań w Kijowie i zapowiedział
wiernym, że prawdopodobnie już do Kijowa nie przyjedzie. Pismo nie podaje
imienia ks. Schönfelda, lecz informacja, że przyjechał on z Zinowjewska,
sugeruje, iż chodzi o Aloisa Schönfelda. Notatka w sprawie księży czynnych na
Ukrainie w 1932 wymienia ks. Szenfelda (bez imienia) w Elizawietgradzie [1:
III/100, k. 56]. Był jednym z 17 księży pozostających wówczas na wolności w
tej republice. Późn. przebywał w Odessie jako rezydent (bez prawa wykonywania funkcji duszp.). Wg akt śledczych w chwili aresztowania mieszkał w Kijowie pod adresem: ul. Kościelna 2. Aresztowany został 29.07.1935 razem z 18
innymi osobami, w tym 3 księżmi (Stanisław Jachniewicz, Nikołaj Szczepaniuk
i Paweł Welik zob. biogramy). Oskarżony został o to, że będąc proboszczem
kijowskiego kościoła w 1924 r. zakładał kontrrewolucyjno-nacjonalistyczne
grupy, wykorzystywał ambonę kościelną do wypowiedzi o kontrrewolucyjnej
treści, był inicjatorem planu zorganizowania oszczerczych protestów przeciw
władzy sowieckiej, organizował nielegalne fundusze pomocy dla osób represjonownych przez władzę sowiecką [280, f. 263] i w ten sposób
dokonał przestępstw przewidzianych w art. 54-2, 54-4 i 54-11 KK USSR.
Postanowieniem Kolegium OSO przy NKWS USSR z 14.05.1936 został
skazany na 5 lat łagrów i 9.09.1936 wysłany go KARŁagu. Przebywał tam
7.09.1936 A. Poniński wymienia go w 1937 jako więźnia łagru w Karagandzie
(nazwisko w pisowni pol.: Alojzy Szenfeld). Zm. tam 6.04.1938. Zrehabilitowany po 1989. Źródła: [1: syg. III/100, k. 159, 180]; [5: syg. 6699,
k. 33-34; syg. 6773, k. 19-22]; [7: syg. 2 ER 176]; [15: 1915]; [67]; [280].
Schönfeld Jakob (1884 1908 po 1931). Należał do diec. tiraspolskiej.
Był absolwentem seminarium duch. w Saratowie. Od 1910 pracował jako
administrator par. Aleksandrowka w dek. Symferopol. Aresztowany został jako
administrator tej parafii i w połowie 1931 był więziony w Nowosybirsku.
Dalsze losy nie znane. Źródła: [7: syg. 2 ER 112]; [15: 1917]; [67].
Schönheiter Klemens s. Antona (1873 1897 po 1931). Należał do diec.
tiraspolskiej. Seminarium duch. ukończył w Saratowie. Od 1897 był zastępcą
proboszcza par. Panowka (Hildmann), w latach 1899-1917 administratorem par.
Ust'-Griaznucha w gub. saratowskiej, a nast. proboszczem par. Göbel na
Powołżu i czasowo także par. Köhler. Aresztowany w 1925 na terenie NPASSR,
oskarżony z art. 110 KK ZSSR i uniewinniony z braku dowodów winy.
Ponownie aresztowany 2.02.1930 jako proboszcz par. Göbel, razem z 8
aresztowanymi na początku 1930 księżmi niem. na Powołżu. Oskarżony w
grupowym procesie tychże księży o przestępstwa polit. przewidziane w art.
58-4, 58-6 i 58-10 KK ZSSR (sformułowania sądowe zarzutów zob. biogram
ks. Georga S. Baiera). Dn. 6.06.1931 skazany przez Kolegium OGPU na 3 lata
łagrów, z zamianą na zesłanie na Syberię. W 1931 był więziony w Jarosławlu
n. Wołgą. Dalsze losy nie znane. Źródła: [7: syg. 2 ER 112]; [15: 1917]; [67];
[262].
Schtille Michael zob. Stille Michael
Schubert Paul s. Franza (1873 1898 1937). Ur. w par. Jamburg
(Jekatierinowka) w gub. Jekatierinosław (Dniepropietrowsk). Należał do diec.
tiraspolskiej. Był absolwentem seminarium duch. w Saratowie. W 1901 był
zastępcą proboszcza w par. Siemionowka na Kubaniu. Od 1913 pracował jako
proboszcz i dziekan w Symferopolu. W 1928 był duszpasterzem w kościele
Maria-Himmelfahrtskirche w Odessie. Aresztowany tam w styczniu 1932,
skazany na 5 lat łagrów i wysłany do łagrów Swirstroju. Przebywał tam nadal
w listopadzie 1934. (A. Sołżenicyn w Archipelagu Gułag wymienia SWIRŁag;
por. Warszawa 1990, t. 1, s. 64). W marcu 1936 przeniesiony do łagru
Miedwieżja Gora (Miedgora) BBK. Na początku 1937 został zwolniony, lecz
niebawem ponownie aresztowany w jednym z łagrów BBK i 20.09.1937
skazany na śmierć przez Kolegium NKWD Karelskiej ASSR. Wyrok wykonano.
Źródła: [15: 1917]; [67]; [262].
Senwajtis Józef (1867 1894 1932). Należał do archidiec. mohylewskiej.
Był absolwentem metropolitalnego seminarium duch. w Petersburgu. W latach
1896-1904 był administratorem par. Gross-Werder w gub. czernihowskiej, a
nast. (1906-1908) par. Horbaczewo-Obytoki w dek. witebskim. W latach
1910-1923, być może i późn., był kapelanem przy kościele Najśw. Serca Pana
Jezusa w Pietropawłowsku, dek. Omsk. W latach 1925-1928, i zapewne dłużej,
pracował jako administrator par. Złataust w dek. Samara i par. Czelabińsk w
dek. Perm. Wg listu ks. Hieronima Cerpenty do Poselstwa Pol. w Moskwie z
sierpnia 1931 został w tym roku aresztowany w Czelabińsku. Pismo Poselstwa
Litewskiego z 26.09.1933 do administratora apost. w Moskwie, bpa Pie-Éugène
Neveu, zawierające listę księży przeznaczonych do wymiany więźniów z Litwą,
podaje, że ks. Senwajtis zm. w więzieniu. Przekazana do Polski informacja na
ten temat mówi o jego śmierci w więzieniu w Nowosybirsku w 1932. Źródła:
[7: syg. 2ER 178]; [14: 1896-1917, 1923-1932]; [88: 1932, nr 39, 620; 1933,
nr 46, s. 732]; [103].
Simon Emmanuel (1872 1896 po 1928). Należał do diec. tiraspolskiej.
Ukończył seminarium duch. w Saratowie. W latach 1897-1900 pracował w par.
Jamburg, a nast. w par. Carycyn (1910-1912). W 1915 był proboszczem par.
Jenakiewo. W r. akad. 1917/18 był prokuratorem (ekonomem) wyższego
seminarium duch. diec. tiraspolskiej i nauczycielem religii w niższym
seminarium. W 1921 i zapewne późn. pracował jako proboszcz par.
Pfeiffer.
Miał pracować także w par. Kostheim. Został aresztowany w 1926 w par.
Jenakiewo, rej. Ługańsk, obw. Donieck, na podstawie oskarżenia o szpiegostwo.
Skazany na 10 lat łagrów i wysłany do łagru na Sołówkach, gdzie znalazł się już
w 1927. Przebywał w nim także i w r. nast. Dalsze losy nie znane. Źródła: [15:
1918]; [67]; [262].
Siska (Siske) Christian (1987 1924 po 1937
?). Pochodził z diec. tiraspolskiej. W 1919 rozpoczął
studia w seminarium duch. tej diecezji w Odessie, lecz
po jego likwidacji przez władze sow. ukończył je
prywatnie pod kierunkiem prał. Josepha
Kruschinskiego w Odessie. Święcenia kapł. otrzymał
z rąk bpa Antoniego Zerra. Do chwili aresztowania i
uwięzienia w 1935 był administratorem par. Nikołajew. W piśmie z 28.07.1938 T. Błaszkiewicza,
kierownika Wydziału Konsularnego Ambasady RP w
Moskwie, do MSZ wymieniony pod nazwiskiem Chrystian Zysko jako nieżyjący
[1: syg. III/100, k. 56]. Data i miejsce śmierci nie ustalone. Źródła: [1:
syg.
III/100, k. 56]; [AH, t. IV, cz. 26, s. 43, 44]; [15: 1919]; [32: syg. A.44.115/1];
[76].
Siwicki Kazimierz s. Antoniego (1884 1912 1938). Ur. 22.04 w wiosce
Jaszno (?) na Grodzieńszczyźnie. Należał do archidiec. mohylewskiej. Ukończył
metropolitalne seminarium duch. w Petersburgu. W latach 1912-1916 był
wikariuszem par. św. Antoniego w Witebsku (5100 wiernych), a nast.
(1918-1923) kapelanem oratorium w Nowosokolnikach w Rosji. Od 1925 do
1928 w schematyzmach archidiec. mohylewskiej wymieniany jako administrator
par. w Orszy i in., co jest informacją nieścisłą, gdyż 23.04.1927 został
aresztowany. Kilka tygodni późn., 30.06 tr., Kolegium OGPU na podstawie art.
5810 KK RSFRS skazało go na 5 lat łagrów na Sołówkach, z końcem wyroku
23.04.1932. Na Sołówki przybył 1.10.1927. Na liście 29 księży więzionych w
1927, wręczonej przez ambasadora Francji Jeana Herbette'a komisarzowi spraw
zagr. ZSSR G. Cziczerinowi 29.08.1927 (potwierdzonej przez inne źródła),
wymieniony jako aresztowany i uwięziony w Mińsku w 1927. W 1. poł. 1930
przebywał w grupie ponad 30 księży kat. na wyspie Anzer (adres: KASSR, g.
Kiem', 4 otdielenije, punkt Anzer, SŁON, Komandirowka Troickaja). Po
wykryciu tam rzekomego zwartego antysowieckiego ugrupowania wśród
więzionych na wyspie Anzer 32 księży kat. został oskarżony o przynależność
do niego. Ugrupowanie to miało prowadzić antysowiecką agitację, potajemnie
odprawiać obrzędy religijne, utrzymywać nielegalną łączność z ludźmi na
wolności w celu przekazywania im i za granicę wiadomości o charakterze szpiegowskim, dotyczących sytuacji katolików w ZSSR [284]. Zarząd USŁag (OSO
USŁag, OGPU LWO oraz OO ISO OGPU) w rozporządzeniu z 9.07.1932,
kończącym zbiorowy proces, podjął odnośnie do jego osoby następującą
decyzję: Przedstawić akt oskarżenia z art. 58-10 KK, wystąpić z wnioskiem o
zwiększenie wyroku do lat 10. Do chwili otrzymania decyzji trzymać na wyspach
[284]. Po odbyciu części wyroku w łagrze został 28.05.1933 zesłany na 3 lata
do Ałma Aty w Kazachstanie. O wyroku tym informował prymasa Polski w
liście z 21.09.1933 konsul RP w Leningradzie, Zbigniew Belina-Prażmowski.
Ostatnie pismo ks. Siwicki wysłał do PCK w Moskwie z Ałma Aty 23.03.1937.
Wg listy A. Ponińskiego z marca 1937 przebywał na zesłaniu w Ałma Acie. Wg
informacji Wydziału Konsularnego Ambasady RP w Moskwie, przesłanej do
MSZ 28.06.1938, został stamtąd wysłany do Semipałatyńska w Kazachstanie,
gdzie mieszkał przy ul. Omskaja 151. Dn. 11.07.1937 został tam aresztowany,
oskarżony o szpiegostwo i 26.10.1938 postanowieniem trojki UNKWD obw.
wschodniokazachstańskiego skazany na śmierć na podstawie art. 586 KK
RSFSR. Dwa dni późn., 28.10.1938, rozstrzelany w więzieniu NKWD w
Semipałatyńsku. Źródła: [1: syg. III/28, k. 213; syg. III/100, k. 88 i 180]; [6:
syg. 126, k. 32]; [7: syg. 2ER 124]; [14: 1912-1918, 1923-1932]; [32: syg.
A.44.115/1]; [262 PKK, f. 8406, op. 2]; [273]; [284].
Skalski Antoni s. Józefa (1878 1901 1953).
Pochodził z diec. kamienieckiej. Był stryjecznym
bratem ks. Teofila Skalskiego, administratora apost.
diec. żytomierskiej. Seminarium duch. ukończył w
Żytomierzu. Po święceniach kapł. był wikariuszem
par. Nowograd Wołyński (1902), a nast., od 1904,
administratorem par. Kodyma w dek. Bałta. Był tam
nadal w latach dwudziestych i administrował także
kilkoma innymi parafiami, pozbawionymi księży.
Aresztowany 25.01.1930, więziony był w Winnicy,
Kijowie, a od 15.06.1930 w Charkowie. Na procesie 30 Polaków z Ukrainy (w
tym 11 księży), który miał miejsce 21-27.07.1930, został 27.06.1930 na
podstawie art. 54-2, 54-3, 54-4, 54-5, 54-6 i 54-11, skazany na śmierć, z
zamianą tego wyroku na 10 lat więzienia i 5 lat utraty praw publicznych (art.
29 KK USSR), bez konfiskaty mienia. 26.09 tr. w grupie 10 księży z więzienia
charkowskiego został wysłany do łagru w Kotłasie n. Dźwiną. Ponieważ cała
grupa została tam wysłana omyłkowo, wszyscy zostali niebawem przewiezieni
do politizolatora w Jarosławlu n. Wołgą. Pozostawał tam od listopada 1930 do
połowy 1932. Dzięki wymianie więźniów polit. 15.09.1932 przybył do Polski.
W latach 1934-1939 pracował na terenie archidiec. wileńskiej, najpierw jako
administrator par. Rohoźnica w dek. Wołkowysk, a nast. administrator par.
Białowieża w tym samym dekanacie. Zm. 13.11.1953 na terenie tej części archidiec. wileńskiej, która znalazła się w granicach Polski. Był prałatem i szambelanem pap. Źródła: [1: syg. III/100, k. 49-50]; [7: syg. 2ER 135]; [14:
1931-1932]; [23: 1902-1918]; [88: 1932, nr 52, s. 827]; [66]; [68]; [78, s. 35];
[107]; [156: 1934-1939]; [235, z. 8]; [262]; [283].
Skalski Teofil Aleksander (1877 1900 1958).
Administrator apost. diec. łucko-żytomierskiej,
protonotariusz apost. (infułat), kanonik i prałat
kapituły łucko-żytomierskiej, a nast. łuckiej. Ur. 3.03
(d. stylu) we wsi Kiryjowka k. Berszedy i Czeczelnika
(Olgopol) na Podolu, z rodziców Godfryda i Teofili z
Niwińskich. Ukończył szkołę średnią w Niemirowie i
w 1894 wstąpił do seminarium duch. w Żytomierzu.
Jako jeden z najzdolniejszych jego alumnów został
skierowany na studia w Akademii Duch. w Petersburgu (1898). Ukończył ją, podobnie jak i seminarium duch., z odznaczeniem, uzyskując w 1900 stopień magistra teologii. W tym samym roku
otrzymał święcenia kapł. Od 1902 był profesorem prawa kanonicznego, filozofii
i homiletyki w żytomierskim seminarium duch. oraz jego inspektorem.
Odznaczony w tym czasie godnością kanonika i tytułem prałata kapituły
łucko-żytomierskiej, co z dużymi trudnościami zaakceptowały władze carskie,
bardzo niechętnie obserwujące działalność społ. ks. Skalskiego (był
założycielem kilku stowarzyszeń rel. o celach społ.-opiekuńczych). W 1913
został mianowany proboszczem par. św. Aleksandra w Kijowie (przy początkowej opozycji gubernatora kijowskiego), co miało decydujące znaczenie dla
jego dalszych losów. Obok pracy duszp. podjął tu w czasie I wojny świat. i w
pierwszym okresie władzy sow. działalność charytatywną na rzecz napływowej
ludności pol. Był prezesem Kat. Stowarzyszenia Dobroczynności i członkiem
Wydziału Głównego Polskiego Komitetu Wykonawczego na Rusi. Po raz
pierwszy aresztowany na kilka dni w sierpniu 1919 jako zakładnik pol. Gdy w
czerwcu 1920 wojska pol. wycofywały się z Kijowa, pozostał na
dotychczasowym stanowisku, pomimo nalegań z wielu stron, by wyjechał do
Polski. Wpłynęło to na pozostanie na placówkach także innych księży, pomimo
że represje i okrucieństwa władz bolsz. były znane z poprzednich okresów ich
rządów. 11.05.1920 mianowany przez bpa Ignacego Dub-Dubowskiego jego
wikariuszem gen. na tereny diec. łucko-żytomierskiej, niedostępne dla osobistej
obecności biskupa. Po raz drugi aresztowany 2.05.1921 za odmowę przekazania
władzom sow. inwentarza kośc. Zwolniony dzięki interwencji Pol. Misji
Repatriacyjnej w Wydziale Spraw Zagr. Kijowskiego Komitetu Wykonawczego
i zapłaceniu 300 tys. rubli kary. W listopadzie 1922 mianowany
protonotariuszem apost. i administratorem diec. żytomierskiej. Nękany był cały
czas częstymi wezwaniami i badaniami w GPU (wiosną 1926 aż 19 razy
wzywany był na wielogodzinne śledztwo). W 1925 otrzymał uprawnienia
administratora apost. na terenie diec. żytomierskiej w granicach ZSSR, z władzą
ordynariusza (ad nutum amovibilium - z możliwością odwołania ze stanowiska).
Oficjalnie nominację na to stanowisko wraz z prawem przekazania analogicznej
nominacji ks. Janowi Świderskiemu (zob. biogram) na diec. kamieniecką
wręczył mu 31.03.1926 przybyły do Kijowa tajny wysłannik pap., bp Michel
d'Herbigny. Aresztowany 9.06.1926, jako pierwszy z mianowanych potajemnie
administratorów apost. Tuż przed aresztowaniem wyznaczył dwóch wikariuszów
gen. w osobach ks. Kazimierza Naskręckiego i ks. Stanisława Jachniewicza. Do
26.10 był więziony w Kijowie. Nast. 1.10.1926 został przewieziony do
więzienia GPU na Butyrkach w Moskwie i po trwającym 8 miesięcy śledztwie
skazany 28.01.1928 przez Wydział Wojsk. Najwyższego Trybunału ZSSR (na
procesie przy drzwiach zamkniętych) na podstawie art. 58-3, 58-4, 58-6, 58-10
i 59-10 KK RSFSR na 10 lat ciężkiego więzienia, konfiskatę mienia i utratę
obywatelskich praw publicznych na 5 lat (prokurator żądał kary śmierci).
Podstawą procesu były m.in. następujące zarzuty: pomaganie młodzieży pol. z
Ukrainy w wyjazdach do Polski; wydawanie zaświadczeń dla uzyskania w
Konsulacie Pol. wiz wyjazdowych do Polski; kontakty z pol. placówkami
dyplomatycznymi i biskupami w Polsce; popieranie nauczycieli pol. w walce z
komunizmem; przechowywanie ściganych księży; przynależność do podziemnej
organizacji "Orzeł Biały" (jej istnienie było fikcją, stworzoną przez GPU w celu
walki z Kościołem kat. na Ukrainie); rzekome szpiegostwo na rzecz Polski i
takiż zamiar oderwania prawobrzeżnej Ukrainy celem ustanowienia granic
Polski z 1772 (por. "Izwiestija" z 19.01.1928 oraz "Prawda" z 25 i 28.01.1928).
Jego proces miał na celu dyskredytację księży kat. na Ukrainie oraz pol.
placówek dyplomatycznych, co się jednak nie powiodło. Oskarżenie o
szpiegostwo zostało uchylone z braku dowodów. Procesem ks. Skalskiego
bardzo żywo interesowało się Poselstwo Pol. w Moskwie oraz zach. placówki
dyplomatyczne, szczególnie Francji. Ambasada franc. wysyłała na rozprawy
sądowe ks. Skalskiego swojego pracownika. Zeznania ks. Skalskiego w toku
śledztwa oraz w czasie samego procesu - wg Poselstwa Pol. - odznaczały się
rzadko spotykanym poziomem etycznym i pozostaną niewątpliwie trwałą i
świetlaną kartą w dziejach polskiego duchowieństwa z ZSSR [5: syg. 10184, k.
123]. Wiosną 1928 został przeniesiony do politizolatora w Jarosławlu n. Wołgą,
po 3 miesiącach przewieziony do więzienia na Butyrkach w Moskwie, a pod
koniec 1930 ponownie skierowany do Jarosławla. W sumie spędził 6 lat i 3
miesiące w politizolatorze w Jarosławlu n. Wołgą. Dzięki ostatniej wymianie
więźniów między Polską a ZSSR, dokonanej 15.09.1932, znalazł się w Polsce
razem z 17 księżmi w grupie 51 Polaków. Osiadł w diec. łuckiej i w latach
1933-1939 był proboszczem par. katedralnej w Łucku, a od 1937 także
spowiednikiem domu SS. Benedyktynek-Misjonarek w Łucku. W wielu pismach
do prymasa Polski, kard. Augusta Hlonda, informował go o sytuacji Kościoła
i księży więzionych w ZSSR, przesyłał dokumentację i prosił o interwencję w
sprawie wycofania ich z tego państwa z racji niemożliwości pełnienia misji
kapł. i ciężkich prześladowań. Projektował także formy pomocy materialnej dla
uwalnianych niekiedy z łagrów księży, pozostających tam w skrajnej nędzy. W
tej sprawie interweniował także w pol. MSZ. Po wybuchu II wojny świat. i
wkroczeniu na Wołyń wojsk sow. pod wpływem ordynariusza diec. łuckiej, bpa
Adolfa Szelążka, 14.10.1939 opuścił Łuck, udając się pod okupację niem. W
obozie dla ludności cywilnej w Ash w Sudetach odbył kilkumiesięczną
kwarantannę. Dzięki staraniom abpa krakowskiego, metropolity Adama Sapiehy,
został uwolniony i odesłany do Krakowa. Po dwuletniej rezydencji w Nowym
Targu został 19.09.1942 mianowany proboszczem par. Mszana Dolna w
archidiec. krakowskiej, gdzie zm. 12.04.1958. Pozostawił obszerne, niezwykle
cenne dla historii Kościoła na Ukrainie wspomnienia pt. Terror i cierpienie.
Kościół katolicki na Ukrainie 1900-1932. Wspomnienia. Opracowanie, wstęp,
przypisy, indeksy oraz wybór aneksów i fotografii ks. J. Wołczański,
Lublin-Rzym-Lwów 1995). Uprzednio, w latach 1978-1980, opublikowane
zostały z pewnymi opuszczeniami w ukazujących się w Paryżu "Zeszytach
Historycznych" (nr 45, 46, 47, 49, 51). Źródła: [1: syg. III/100, k. 128-134,
166-169, 173-175, 194]; [5: syg. 10184, k. 123]; [6: syg. 126, 956, 958]; [7:
syg. 2ER 135]; [14: 1931-1932]; [23: 19001918, 1920-1938]; [33]; [61: 128,
nr 2, s. 8]; [66]; [68]; [80: 1928, nr 3, s. 47]; [88: 1933, nr 10, s. 147-148];
[84]; [142]; [151]; [162, s. 459, 463-464]; [175]; [235, z. 8]; [263: 1995, nr 49,
s. 8]; [289].
Skorupka Ignacy Jan (1893 1916 1920). Ur.
19.07 w Warszawie. Należał do archidiec. warszawskiej. W Warszawie ukończył szkołę średnią
(Gimnazjum Chrzanowskiego) i seminarium duch., po
czym został skierowany na studia w Akademii Duch.
w Petersburgu. Podczas studiów otrzymał tam
26.01.1916 święcenia kapł. z rąk bpa Jana Cieplaka.
Zmuszony do zajęcia się chorą matką i rodziną, która
wskutek ewakuacji z Polski znalazła się w
Petersburgu, nie zdał egzaminów, przerwał studia i
całkowicie oddał się pracy duszp. i społ. wśród uciekinierów z Polski. Przez
kilka miesięcy niezwykle ofiarnie pracował w Bogarodsku pod Moskwą, a nast.,
od września 1917, w miejscowości Klińce k. Homla na Białorusi. Tu również
zajął się uchodźcami z Polski, otwierając m.in. szkołę dla dzieci. Wykazał się
dużym talentem organizacyjnym. Jego patriotyczna działalność pol. zwróciła
uwagę władz bolsz. Wg niektórych źródeł miał być zagrożony aresztowaniem
i przez kilka miesięcy pracować w podziemiu (brak źródeł dla uzasadnienia
opinii, że otrzymał zaoczny wyrok śmierci). Ostatnim transportem przyjechał
4.09.1918 do Warszawy. Skierowany został do pracy na stanowisku wikariusza
par. Przemienienia Pańskiego w Łodzi i katechety. W lipcu 1919 powrócił do
Warszawy, gdzie został mianowany notariuszem i archiwistą w metropolitalnej
kurii warszawskiej. Pracował także jako kapelan zakładu dla bezdomnych
dziewcząt, prowadzonego przez Siostry Rodziny Marii na Pradze, i katecheta
w dwóch męskich szkołach średnich. Po usilnych staraniach otrzymał w lipcu
1920 zgodę abpa warszawskiego Aleksandra Kakowskiego na przyjęcie
stanowiska lotnego kapelana oddziałów wyruszających na front, a nast. kapelana
236 Ochotniczego Pułku Weteranów Powstania Styczniowego. W stopniu
kapitana wyruszył na front. Jako kapelan odznaczył się ofiarną pracą duszp. i
ideową. Zginął w bitwie pod Ossowem 14.08.1920, idąc w pierwszej linii
żołnierzy ochotniczego batalionu por. Stanisława Matarowicza, atakującego
nacierające na Warszawę oddziały bolsz. Pośmiertnie został awansowany do
stopnia majora i odznaczony Krzyżem Virtuti Militari. Źródła: [14: 1917];
[236].
Skwirecki Wincenty (? 1912 1936 ?). Należał do diec. tiraspolskiej. Od
1914 był czasowo administratorem kaplicy w Aleksandrowsku na terenie par.
Jekatierinosław (Dniepropietrowsk), a w 1928 pełnił podobną funkcję w par.
Konstantinowka w d. dek. Symferopol na Krymie. W 1. poł. lat trzydziestych
pracował w par. Dniepropietrowsk. Wg przekazywanych jeszcze obecnie (1995)
w tej parafii ustnych wiadomości został tam aresztowany w 1936 i skazany na
śmierć. Dalsze losy nie znane. Źródła: [15: 1917-1919]; [67]; [160].
