Spis treści

Wprowadzenie

O Autorze

Gdy po wyborze na tron św. Piotra Jan Paweł II rozpoczął swoje, tak znane już w świecie, pielgrzymki apostolskie, do programu odwiedzin poszczególnych krajów włączone zostały spotkania z Polakami i z Polonią. W krajach, gdzie jest ona liczna, spotkania te maja zawsze charakter manifestacyjny. Tam, gdzie Polonia jest nieliczna, spotka­nia mają charakter bardziej bezpośredni, w małym gronie, i odbywają się zasadniczo w nuncjaturze.

W czasie każdego ze spotkań Ojciec św. zwraca się do Polonu ze specjalnym przemówieniem. Przemówienia te, zebrane razem, uzupełnione o przemówienia wygłaszane do Polonii - z różnych okazji — w Rzymie, lecz ukazane tu w przemyślanym układzie tematycznym, stanowią treść tej książki. Są to więc autentyczne wskazania Jana Pawła II dla Polonii i emigracji polskiej. Nigdy dotąd me otrzymała ona tak systematycznego, teologicznego i etycznego sfor­mułowania ideowych podstaw emigracji, jej roli w świecie oraz koniecznego związku z krajem ojców.

Spotykając się z Polonią Ojciec św. przypomina, że Polacy, będąc obywatelami poszczególnych krajów, mają w sposób szlachetny i odpowiedzialny przyczyniać się swoją pracą do wzrostu dobrobytu kraju, w którym znaleźli gościnne przyjęcie. Nie mogą więc odcinać się od proble­mów, którymi żyje dane społeczeństwo. Jest to właśnie problem integracji, która dziś jest przedmiotem tak wielu dyskusji. Ojciec św. wskazuje, że nie może ona dokonywać się przez zapomnienie i całkowite odcięcie się od kraju pochodzenia. Integracja oznacza bowiem współistnienie wartości, a więc zarówno przyjmowanie wartości kulturowych kraju zamieszkania, jak i zachowanie analogicznych wartości kraju pochodzenia. Wiąże się to ze świadomością własnej, w tym wypadku polskiej, tożsamości, której Oj­ciec św. poświęca wiele miejsca w swoich przemówieniach wskazując, że tożsamość ta w naszej kulturze jest ściśle związana z chrześcijańskim dziedzictwem kulturowym - a więc z wiarą.

Zasłużonemu Katolickiemu Ośrodkowi Wydawniczemu "Veritas" z Londynu, świeckim działaczom Instytutu Polskiego Akcji Katolickiej oraz autorowi niniejszego opra­cowania, ks. prof. Romanowi Dzwonkowskiemu SAC z Instytutu Badań nad Polonią i Duszpasterstwem Polonij­nym Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego, należy się wdzięczność za podjęcie cennej inicjatywy przybliżenia Polakom na emigracji i Polonii w świecie tak niesłychanie dla niej doniosłej i ważnej treści przemówień papieskich z lat 1979-1987.

Autor opracowania podjął zadanie możliwie najbardziej przejrzystego i pełnego ukazania tematyki tych przemówień. Powstał więc prawie enchirydion nauczania Jana Pawła II, kierowanego do polskiej emigracji, łatwy w posługiwaniu się nim, gdyż w przejrzysty sposób ukazane zostały wszystkie poruszane zagadnienia. Siedząc wypowiedzi Ojca św. autor najwięcej uwagi poświęca problemowi etniczno-kulturowej tożsamości Polonii. Swymi korzeniami tkwi ona w kulturze naszego narodu, a ta, od zarania, oparta jest na wartościach chrześcijańskich. Stąd, niezależnie do różnych fal emigracji, widoczny jest wysiłek tworzenia wspól­not parafialnych i ośrodków duszpasterskich wszędzie tam, gdzie osiedlali się Polacy. Ponieważ wiara dociera do człowieka w oprawie danej kultury, przy tych ośrodkach i pa­rafiach powstawały szkoły, organizacje i czasopisma, które świadomie pielęgnowały rodzime wartości kulturowe. To wszystko i wiele innych zagadnień łatwo odczytać można dzięki tematycznemu układowi opracowania. Należy się autorowi bardzo serdeczne podziękowanie za trud takiego właśnie ukazania wypowiedzi Ojca św.

Niech mi będzie wolno na marginesie tego wprowadze­nia zrobić krótką uwagę. Lata osiemdziesiąte, a zwłaszcza druga połowa tych lat, są okresem nowej emigracji z Polski. Różni się ona od poprzednich fal wychodźstwa, a jej motywy są bardzo złożone i trudno byłoby tu przeprowadzić ich analizę. Można jednak zaobserwować u wielu osób tego pokolenia emigracyjnego, że ich więź z Ojczyzną nie jest tak silna i tak uczuciowa, jak było to widoczne wśród daw­nej emigracji ekonomicznej czy bardziej nam bliskiej w czasie emigracji wojennej i ideowo-politycznej. U wielu emigrantów bardzo powierzchowna jest również świado­mość wiary. W przemówieniu wygłoszonym do Polaków w Niemczech Ojciec św. podkreślał, że życie w nowych, odmiennych warunkach cywilizacyjnych, w których kultura pozbawiona jest często chrześcijańskich wartości - wartości duchowych w ogóle - łatwo zatracić świadomość swojej tożsamości i pozwolić się wchłonąć cywilizacji technicznej i konsumpcyjnej. Łatwo bowiem można ulec fascynacji tą cywilizacją, zwłaszcza jeśli wybiera się wartości materialne jako najważniejsze. Wówczas szybko następuje nie tylko utrata wiary, ale i utrata miłości Ojczyzny oraz wartości du­chowych. Powstaje nawet pewna pogarda dla tego wszystkiego, co decyduje o pełnym, duchowym rozwoju człowieka. Przemawiając w Kanadzie papież przypominał, że należy umieć rozróżniać, wartościować i wybierać, co dobre dla pełnego rozwoju człowieka, a co w sposób nieunikniony związane jest z Ojczyzną i wiarą. Zachęcał, by nie zacie­rać dróg, które prowadzą do Ojczyzny. Bo choć jesteśmy wielką wspólnotą ludu Bożego, którą jest Kościół Chrystusowy, to jednak równocześnie jesteśmy częścią wspólnoty Kościoła Bożego w ojczystej Polsce. Powiedzenie, które czasami się słyszy, że nic nie wiąże mnie już z Polską, jest powiedzeniem niechrześcijańskim. Chrześcijaństwo bowiem mówi o obowiązku wdzięczności wobec tych, którzy przekazali nam łaskę wiary, o wdzięczności za wychowanie, wykształcenie i całe dziedzictwo kulturowe, które noszę w sobie. Wdzięczność tę okazuję właśnie przez świadectwo godnego postępowania, kierując się w życiu zasadami i wartościami, które przez wieki kształtowały nasz naród.

Dziś coraz częściej przyjmuje się pojęcie wielokulturowości. Sprzyja temu nieustanne przemieszczanie się ludzi, czy to czasowe, spowodowane rozwojem turystyki, koniecznością stałego uzupełniania wiedzy, czy też przemieszczanie się na stałe z powodów ekonomicznych lub ideo­logicznych. Wielokulturowość oznacza, że trzeba mieć świadomość wartości kultury swego rodzinnego kraju i dążyć do ich rozwijania. Tylko wówczas można wzbogacać innych i samemu być ubogaconym przez kulturę kraju zamieszkania. Tożsamość kulturowa, związana z pochodze­niem i ojczyzną., z której się wyjechało, jest cenną wartością w społeczeństwach wielokulturowych. Integracja oznacza bowiem przyjmowanie, ale i wnoszenie nowych wartości, co jednak staje się niemożliwe, gdy ludzie zapominają skąd pochodzą i kim są.

Spotkaniom z Ojcem św. w każdym kraju towarzyszy zawsze wielki entuzjazm, radość i uczucie dumy. W takiej atmosferze może nie zawsze właściwie przyjmuje się wypowiedzi Ojca św. Wielkie zaangażowanie uczuciowe w takich momentach nie sprzyja intelektualnej chłonności. A jednak nauczanie Ojca św. trzeba przemyśleć. Jego słowa, skierowane do nas, emigracji, pomogą nam zachować naszą godność, ugruntować wiarę i stawać się pełnowartościowymi obywatelami danego kraju bez utraty swego rodzime­go, duchowego dziedzictwa. Niniejsza praca chce służyć emigracji. Wierzę, iż spełni swoje zadanie.

Rzym, 2 lutego 1988.
Bp Szczepan Wesoły