Nalowski Kazimierz zob. Nanowski Kazimierz
Nanawski Kazimierz zob. Nanowski Kazimierz
Nanoski Kazimierz zob. Nanowski Kazimierz
Nanowski Kazimierz s. Ksawerego (1872 1898
1936). Ur. w Dunajowcach w pow. Płoskirów (Proskurów). Należał do diec.
kamienieckiej. Był
absolwentem seminarium duch. w Żytomierzu. W
latach 1904-1914 był na stanowisku administratora
par. Równe, a od 1910 także dziekana dek. równieńskiego. W latach 1916-1920 pracował jako
administrator par. Skazińce (w 1918 liczyła 3221
wiernych) w dek. Płoskirów. W latach 1920-1924 i
późn. był administratorem par. Czarny Ostrów (6146
parafian), Mikołajów (1869 parafian) i Zawalijki (3763 parafian) w tym samym
dekanacie. W 1920 opuścił par. Czarny Ostrów razem z wycofującymi się
wojskami pol. z zamiarem udania się do Polski. Zamiaru tego nie zrealizował.
Pozostał w przygranicznej par. Tarnoruda nad Zbruczem, a nast. powrócił do
par. Czarny Ostrów. Aresztowany 4.11.1925, został oskarżony o przestępstwa
polit. przewidziane w art. 56-24, 80, cz. 2, 56-25, 19-6, 20-104, 106 i 113 KK
USSR. Akt oskarżenia zarzucał mu m.in. dwukrotne nielegalne przekroczenie
granicy do Polski (w 1921 i 1923 odwiedzał rodzinę w Równem), kontrabandę,
pomoc w nielegalnym przekraczaniu granicy wielu osobom, wydawanie im
świadectw z pieczątką parafii i własnym podpisem celem legitymowania się
nimi wobec władz pol., rzekome współdziałanie w akcji szpiegowskiej na rzecz
Polski. Jedna z polskojęzycznych gazet sow. opublikowała wiosną 1925 jego
oświadczenie, w którym jakoby solidaryzował się z listem otwartym ks.
Andrzeja Fedukowicza (zob. biogram) skierowanym do papieża, wskazującym
na rzekomo polit. i szpiegowską działalność księży pol. na Ukrainie. W 1925
pod presją GPU napisał list do nuncjusza apost. w Polsce, w którym stwierdzał,
że konstytucja sow. nie zabrania kapłanom kat. spełniania czynności duszp., a
ludności kat. nie ogranicza żadnych praw polit. Represyjne działania władz w
stosunku do Kościoła tłumaczył udziałem księży w akcji polit. na rzecz Polski
w czasie zajmowania Podola przez wojska pol. w 1920, nielegalnymi kontaktami księży z biskupami przebywającymi w Polsce, działaniem wywiadu pol.
kierującego do księży swoich agentów itp. Został zwolniony z więzienia
15.10.1927 w związku z akcją tzw. grupy inicjatywnej duchowieństwa kat. na
Podolu, stworzonej pod presją GPU, której celem było doprowadzenie do
opublikowania odpowiedniej deklaracji duchowieństwa kat. na Ukrainie z okazji
10. rocznicy rewolucji bolsz. (por. biogramy ks. Kazimierza Naskręckiego i ks.
Jana Świderskiego). Aresztowany ponownie 30.05.1927 w par. Tarnoruda, rej.
Wołoczyska, na podstawie art. 161 KK USSR. Został uznany za winnego
popełnienia przestępstw przewidzianych w art. 97, cz. 2 oraz 98, cz. 2 KK USSR, lecz zwolniony z odpowiedzialności za czyny przewidziane w art. 68 i
16-113. W pierwszych dniach stycznia 1928 przebywał na wolności po
podpisaniu zobowiązania o nieoddalaniu się z miejsca zamieszkania. Wg pisma
konsula pol. w Kijowie, M. Z. Babińskiego, do MSZ, datowanego 24.02.1930,
zbiegł do Polski w 1929. W 1930 przebywał w Równem na Wołyniu i pracował
w diec. łuckiej. Późn. był kolejno proboszczem par. Zdołbunów (1931-1933),
Szumsk (1934-1935) i Poczajów (1935-1936), gdzie zm. 6.02.1936. Jeden z
dokumentów sow. cytowanych przez M. Iwanowa podaje, że niejaki ks.
Nalowski z Podola porzucił kapłaństwo [33, s. 302], co może sugerować osobę
ks. Nanowskiego, gdyż na Ukrainie nie było księdza o nazwisku Nalowski.
Sugestia ta jest bezpodstawna. Źródła: [1: syg. III/28, k. 18]; [5: syg. 11049, k.
23]; [6: syg. 126, k. 58-59 i k. 79a]; [23: 1904-1918, 1930-1936]; [32: syg.
A.12.P/9/5/9 - Aide-mémoire dla pol. MSZ z 1928 na temat Kościoła kat. w
ZSSR]; [33]; [68]; [78, s. 35]; [83: 1920, nr 3]; [162, s. 441]; [233: 666/49/rkp];
[254]; [320].
Naruszys Jan (1863 1892 1939). Ur. 22.03 we wsi
Szyksznie, pow. Rosienie, jako syn Ignacego i Ludwiki z Babonasów. Należał do
archidiec.
wileńskiej. Ukończył gimnazjum w Szawlach i w 1888 wstąpił do seminarium
duch. w Wilnie, które ukończył w 1892. Bezpośrednio po otrzymaniu święceń
kapł. był przez kilka miesięcy wikariuszem par. Soły, a nast. par. Oszmiana. Za
opuszczenie podczas uroczystego nabożeństwa przepisanych modlitw za cara
został przez władze państwowe ukarany izolacją w b. klasztorze
franciszkańskim w Grodnie przez 14 miesięcy. Po odbyciu kary został
mianowany w 1894 wikariuszem par. Olkienniki, a nast., w tym samym roku,
proboszczem par. Zalesie k. Sokółki, gdzie pozostawał do 1903. W latach
1903-1909 był proboszczem par. Kuźnica, a późn. (1909-1914) proboszczem
par. Jewje. W latach 1914-1918 przebywał w Witebsku jako uciekinier z terenu
walk ros.-niem. Po powrocie w 1918 był wikariuszem par. Ejszyszki. Podczas
inwazji bolsz. w 1919 na Wileńszczyznę był aresztowany i osadzony w
więzieniu na Łukiszkach w Wilnie jako podejrzany o udział w walkach
pol.-bolsz. pod Ejszyszkami po stronie pol. Uwolniony po zajęciu Wilna przez
Polaków w 1919. W latach 1920-1928 był proboszczem par. Korwie, a od
27.01.1928 proboszczem par. Cejkinie. W tym samym roku na skutek choroby
przeszedł na emeryturę i zamieszkał w Wilnie, gdzie zm. 24.01.1939. Źródła:
[14: 1917]; [80: 1939, nr 3, s. 46-47]; [156: 1900-1939].
Naskrenski Kazimierz zob. Naskręcki Kazimierz
Naskręcki Kazimierz s. Edmunda (1878 1902
1950). Ur. 11.06 w Żytomierzu w rodzinie lekarza.
Po ukończeniu gimnazjum w rodzinnym mieście
rozpoczął studia medyczne w Kijowie. Przerwał je
jednak i wstąpił do seminarium duch. w Żytomierzu,
które ukończył i 28.01.1902 otrzymał święcenia kapł.
Ze względu na wykazywane zdolności był uprzednio
skierowany na studia w Akademii Duch. w
Petersburgu, lecz zrezygnował z nich wkrótce z
powodu braku zdrowia. Należał do diec. łucko-żytomierskiej (późn. żytomierskiej). W latach 1905-1907 był I wikariuszem w
katedrze żytomierskiej i katechetą w I gimnazjum męskim i żeńskim w
Żytomierzu. W latach 1908-1912 pracował jako administrator par. Obodówka
w dek. Bałta. W 1912 objął stanowisko wikariusza, a nast. proboszcza par. św.
Aleksandra i administratora kościoła św. Ignacego w Kijowie. Od 1917 do 1920
był jednocześnie katechetą w I szkole handlowej oraz w pol. gimnazjach dla
dziewcząt: Peretiatkiewiczowej, Tereszczenko i Titarenko. Wcześniej był także
cenzorem ksiąg rel. W latach 1920-1925 był dziekanem kijowskim i ponownie
wikariuszem par. św. Aleksandra. Na początku czerwca 1926 został mianowany
przez administratora apost. diec. żytomierskiej, ks. Teofila Skalskiego (zob.
biogram), jego pierwszym wikariuszem gen. (drugim został ks. Stanisław
Jachniewicz). Po aresztowaniu 2.06.1926 ks. T. Skalskiego otrzymał z Rzymu
nominację na administratora diec. żytomierskiej. Taką nominację sugerowało
memorandum z 12.05.1925, skierowane przez urzędujący w Warszawie Polski
Komitet Wykonawczy na Rusi na ręce abpa Jana Cieplaka (zob. biogram),
przebywającego wówczas w Rzymie. Memorandum wskazywało ks.
Naskręckiego jako jednego z trzech kandydatów - obok ks. T. Skalskiego i ks.
Jana Świderskiego (zob. biogram) - na wyższe stanowisko kośc. na Ukrainie
(memorandum podpisali: Jan Lipkowski - przewodniczący, Jozefat Andrzejewski i Zygmunt
Chojecki, jego zastępcy, oraz sekretarz C. Brzostowski).
Razem z ks. J. Świderskim przygotowywał konspiracyjnie w Kijowie 6
kandydatów do kapłaństwa: Stanisława Grzegorzewskiego, Józefa Kowalskiego, Bronisława
Lubowskiego, Brunona Mareckiego, Andrzeja Rybałtowskiego (zob. biogramy) i Andrzeja Zgrzybłowskiego. Dwaj ostatni 4.12.1928
otrzymali potajemnie święcenia kapł. w Leningradzie z rąk bpa A. Maleckiego.
Pod presją GPU i pod wpływem zorganizowanej przez nie tzw. grupy inicjatywnej duchowieństwa kat. na Podolu, złożonej z kilku księży uwolnionych chwilowo z więzienia, skierował wraz z administratorem
apost. diec. kamienieckiej,
ks. J. Świderskim, z okazji 10. rocznicy rewolucji bolsz. jednostronicową deklarację do WUCIK w Charkowie, podpisaną w Kijowie 19.10. 1927. Jak
stwierdził w swoich zeznaniach na procesie w Kijowie w 1930 [287, f. 61468,
k. 30], kopię deklaracji wysłał do Warszawy, by zapoznać władze kośc. w
Polsce z jej rzeczywistym brzmieniem (zachowana w AAG AP, syg. III/28, k.
19), przewidując jej sfałszowanie przez władze sow. Deklaracja została całkowicie zmieniona przez GPU i opublikowana przez gazety
"Wisti" (4.01.1928) na
Ukrainie oraz "Prawda" (5.01.1928) i "Izwiestija" (5.01.1928) w Moskwie.
Kompromitowała ona duchowieństwo kat. na Ukrainie, ponieważ jej rzekomi
autorzy przyznawali, iż prowadzi ono antysow. robotę polit. i współpracuje z
agentami wywiadu pol. O dokonanym fałszerstwie ks. Świderski powiadomił
administratora apost. w Moskwie, bpa Pie-Éugène Neveu. Rzekoma deklaracja
duchowieństwa kat. na Podolu była nast. wykorzystywana przez władze
przeciwko ks. Naskręckiemu jako jeszcze jedna prowokacja antyradziecka [6:
syg. 126, k. 58-59 i k. 79a]. Był nękany wielokrotnym wzywaniem do GPU i
rewizjami. 25.07.1929 zostało aresztowanych w jego parafii 6 kobiet pod
zarzutem przynależności do tajnej organizacji tercjarskiej. 26.07.1929 on sam
w czasie wizytacji par. Połonne i po jednodniowym areszcie w Szepietówce
przewieziony został do Kijowa, gdzie w więzieniu śledczym przebywał do
15.06.1930. Wg pisma konsula pol. z Kijowa, M. Babińskiego, z 19.08.1929,
został aresztowany na dworcu w Kijowie po powrocie z Połonnego, dokąd
jeździł w celu bierzmowania grupy parafian [3: syg. 70, k. 268]. Od 15.06.1930
przebywał w więzieniu w Charkowie. W czasie trwającego 10 miesięcy
śledztwa, podczas którego zarzucano mu kontrrewolucyjną działalność i kontakt
z burżuazyjnym państwem [235, z. 8], przeszedł 70 ciężkich badań. Prowadzący
je śledczy żądał od niego przyznania się do przestępstwa wyczekiwania, by
Polska zajęła prawobrzeżną Ukrainę [tamże]. Podobne zeznania GPU starało
się wymusić na wszystkich księżach aresztowanych wówczas na Ukrainie. W
czasie śledztwa stwierdził m.in.: Moje poglądy na władzę sowiecką były zawsze
kontrrewolucyjne [287, f. 61468, k. 30], i przyznał, że przygotowywanym
konspiracyjnie do kapłaństwa kandydatom mówił, iż władza sow. stosuje
represje, i muszą się liczyć z tym, iż zostaną aresztowani. Podczas zbiorowego
procesu kilkunastu księży pol. z Ukrainy (8 z diec. żytomierskiej), który odbył
się 21-27.06.1930 w Charkowie, na podstawie art. 54-2, 54-3, 54-4, 54-6 i
54-10 KK USSR (szpiegostwo, działalność kontrrew., antysow. agitacja itp.)
został 27.06.1930 skazany przez trojkę przy Kolegium OGPU USSR na śmierć,
z zamianą tego wyroku na 10 lat łagrów i 5 lat utraty praw publicznych (art. 29
KK USSR). Dn. 26.09.1930 został razem z 10 księżmi wywieziony z więzienia
w Charkowie do łagru w Kotłasie n. Dźwiną. Znaleźli się na miejscu
20.10.1930. Ponieważ skierowano ich tam omyłkowo, wszyscy po kilkunastu
dniach przewiezieni zostali do politizolatora w Jarosławlu n. Wołgą. Przebywał
tam od listopada 1930 do września 1932. Dzięki ostatniej wymianie więźniów
polit. 15.09.1932 przybył do Polski razem z 17 księżmi w grupie 51 osób. Najbliższą rodzinę miał na Ukrainie i w Polsce. W 1935 był kapelanem w
Zakładzie św. Józefa dla osieroconych dziewcząt w Otwocku przy ul. B. Prusa.
W latach 1936-1939 mieszkał w Warszawie przy ul. Teresińskiej 9 jako kapelan
Szkoły Gospodarstwa Domowego i Wiejskiego. Po Powstaniu Warszawskim był
do 1949 kapelanem Zakładu Sióstr Rodziny Maryi w Płudach k. Warszawy. We
wrześniu 1949 objął stanowisko kapelana w klasztorze Sióstr Benedyktynek-Misjonarek w Kwidzynie w
diec. warmińskiej. Zm. tam nagle 4.05.1950. Jest
autorem kilku popularnych publikacji rel. Ogłosił m.in.: Krótkie nauki o Mszy
św. (Kijów 1913, wyd. 2 popr. Łuck 1933); Dogmatyczno-moralna nauka
rzymsko-katolickiego Kościoła w krótkim zarysie (Kijów 1916); Krótkie nauki
o prawdach wiary katolickiej (t. 1-3, Warszawa 1927-1937); Liturgika, czyli
wykład obrzędów kościelnych w krótkim zarysie (wyd. 9, Warszawa 1937).
Pozostawił obszerne nie wydane drukiem wspomnienia pt. Z zapisków i ze
wspomnień Żytomierzanina. Miał tytuł infułata i szambelana pap. Źródła: [1:
syg. III/100, k. 49, 78]; [3: 70, k. 268]; [5: syg. 11049, k. 22]; [7: syg. 2ER
135]; [14: 1931-1932]; [23: 1902-1925]; [32: syg. A.12.P/22 - Opracowanie A.
Ponińskiego, radcy Poselstwa Pol. w Moskwie, datowane 11.02.1930. na temat:
Zagadnienie religii w ZSSR. Sytuacja Kościoła katolickiego]; [33]; [61: 1931,
nr 2, s. 8]; [66]; [68]; [78, s. 35]; [84]; [88: 1929, nr 15-16, s. 238; 1932, nr 4,
s. 628]; [93: 1935-1939, 1946-1948]; [162, s. 448, 457, 460-462]; [175]; [176:
1950, nr 3, s. 11]; [199]; [201, s. 133-134]; [233: 666/49/rkp]; [235]; [262];
[287].
Nejghum zob. Neugum Joseph
Neugum Joseph s. Johannesa (1875 1898
1955). Ur. w niem. wiosce Zenfeld w gub. chersońskiej, w rodzinie wieśniaczej. Należał do
diec. tiraspolskiej. Seminarium duch. ukończył w Saratowie, a
nast. odbył studia w Akademii Duch. w Petersburgu.
Po święceniach kapł. był wikariuszem par. Kostheim
(1898-1901), a nast. par. Solothurn (1901-1903). Od
28.04.1903 pracował jako katecheta, a nast. proboszcz
w Odessie. W latach 1915- -1919, i być może późn.,
był rektorem seminarium duch. diec. tiraspolskiej w Saratowie, profesorem teologii pastoralnej i homiletyki. W tym samym czasie
w niższym seminarium duch. w Saratowie wykładał historię biblijną, historię
Kościoła i historię powszechną. Od października 1918 do wiosny 1919 należał
do KZN, którego prezesem był ks. prał. dr Antonius Fleck (zob. biogram). Po
raz pierwszy został aresztowany w 1919 jako rektor saratowskiego seminarium
duch. i był sądzony przez trybunał rew. W 1924 pracował na stanowisku
proboszcza kościoła św. Klemensa i dziekana w Odessie. Mieszkał przy ul.
Frunze 233. Aresztowany ponownie w Odessie za próbę nielegalnego
przekroczenia granicy, był więziony w Odessie i w połowie 1931 został skazany
na 5 lat zesłania na Syberię. Z powodu inwalidztwa nie odbył całego wyroku.
Po powrocie na Ukrainę został kolejny raz aresztowany 16.11.1935 przez
oddział odeskiego obw. NKWS (rozkaz aresztowania nr 480) i przebywał w
więzieniu NKWS USSR w tym obwodzie. Oskarżony został o przynależność do
rzekomo istniejącej kontrrewolucyjnej grupy niemieckiego duchowieństwa, w
której prowadził wywiadowczą działalność szpiegowską, usiłował wyrwać
młodzież spod sowieckiego wpływu wychowawczego, kierował kontrrewolucyjną
działalnością i popełnił inne jeszcze przestępstwa [253: 1995, nr 48, s. 8]. Jednym z zarzutów było także powiązanie ze sprawą Reicherta i innych (zob.
biogram Cyriaka Reicherta). 21.02.1936 specjalne Kolegium Odeskiego Sądu
Okręgowego na podstawie art. 54-4, cz. 2 i art. 54-11 KK USSR wymierzyło
mu karę 10 lat pozbawienia wolności. Jednakże na podstawie art. 33 KK USSR
wyrok ten zamieniony został na 10 lat zesłania do jednego z okręgów Kazachstanu. Wg pisma kierownika Wydziału Konsularnego Ambasady RP w
Moskwie, T. Błaszkiewicza, z 28.06.1938 przebywał na zesłaniu w Karagandzie
razem z kilkunastoma księżmi niem. Jeden z deportowanych do ZSSR po 1939
Polaków, Zygmunt Sroczyński, chemik i dziennikarz z Poznania, spotkał w
1942 we wsi Gieorgiewka w rej. lengierskim w obw. południowokazachstańskim zesłanego tam ks. prof. Neumana, narodowości
niem, który na początku 1942 był profesorem w szkole kazachskiej. W lipcu
tr. został jednak
razem z wieloma innymi księżmi wywieziony do tzw. Głodnego Stepu, gdzie
istniała karna kolonia, z której wg panującej opinii już się nie wracało. O
skierowaniu do tej kolonii ks. Neuman osobiście poinformował Sroczyńskiego
na parę dni przed wywiezieniem. W diec. tiraspolskiej nie było księdza o
nazwisku Neuman. Chodzi zapewne o ks. Neuguma, którego nazwisko w relacji
Sroczyńskiego zostało zniekształcone. Wcześniej, bo w grudniu 1941, spotkał
go w tej samej miejscowości wywieziony z Litwy na Syberię w 1940 i
uwolniony z łagru ks. Jan Przybysz MIC. Ks. Neugum pozostawał wówczas pod
ścisłą kontrolą NKWD, musiał co tydzień meldować się na posterunku milicji
i nie miał prawa spełniać jakichkolwiek funkcji rel. Jedynie kilka razy w roku
w całkowitej konspiracji odprawiał mszę św. Doskonale znał język pol. Ks.
Przybysz wymienia go jako ks. Nejghuma. W 1943 ks. Neugum miał przebywać
w pewnej kolonii niem. na Syberii. Spotkał go tam wówczas inny pol. ksiądz,
który z uznaniem i wdzięcznością mówił o jego życzliwości i pomocy, jakiej od
niego doznał [67, s. 355]. Dn. 1.11.1945, po odbyciu wyroku, ks. Neugum został
skierowany na spiecposielenije do jednego z południowych obwodów
Kazachstanu. Zm. 9.10.1955, prawdopodobnie w miejscowości Werb
(świadectwo śmierci nr 532130 z 12.10.1955). Był kanonikiem penitencjariuszem kapituły
saratowskiej, odznaczonym Medalem św. Stanisława III klasy i
pamiątkowym Medalem 300-lecia Domu Romanowów, członkiem konsystorza
biskupiego i egzaminatorem prosynodalnym. Źródła: [1: syg. III/100, k. 56-57];
[7: syg. 2ER 112]; [15: 1917-1919]; [22, ank. nr 2]; [32: syg. A.44.115/1]; [67];
[84]; [253: 1995, nr 48, s. 8]; [307, s. 123]; [307].
Neuman Joseph zob. Neugum Joseph
Neveu Pie-Éugène bp, AA (1877 1905 1946). Administrator
apost. w Moskwie w latach 1926-1936. Ur. 23.01 w Gien, departament Loiret we
Francji. W 1895 wstąpił do zgromadzenia zakonnego assumpcjonistów (Pia
Societas Presbyterorum ab Assumptione), w którym 18.03.1905 otrzymał
święcenia kapł. Od listopada 1906 pracował w Rosji, gdzie jego zgromadzenie
już wcześniej miało swoją placówkę. Po niespełna roku pracy na stanowisku
kapelana przy domu opieki dla opuszczonych dziewcząt pw. Dobrego Pasterza
w Petersburgu został skierowany do nowo utworzonej parafii franc. w
Makiejewce w Zagłębiu Donieckim na terenie diec. tiraspolskiej. Pozostawał
tam na stanowisku proboszcza do września 1926. Wiosną tr. został mianowany
biskupem. 21.04 potajemnie konsekrował go w Moskwie (w tzw. franc. kościele
św. Ludwika przy ul. Małaja Łubianka) tajny wysłannik pap. Piusa XI, bp
Michel d'Herbigny. Jednocześnie bp Neveu został mianowany administratorem
apost. w Moskwie. Był jednym z 10 administratorów apost., jacy zostali
wówczas mianowani, po podziale w 1926 archidiec. mohylewskiej na 10
administratur apost. Otrzymał szczególne uprawnienie kośc. Był de iure, do
chwili opuszczenia ZSSR w 1936, głową Kościoła kat. obydwu obrządków w
tym państwie. Po ujawnieniu sakry biskupiej i objęcia stanowiska został
wezwany do GPU, gdzie go zawiadomiono, że albo porzuci kapłaństwo, albo
w ciągu trzech dni musi opuścić ZSSR. Jako uzasadnienie podano, że tylko
obywatele sowieccy mają prawo zajmować się propagandą religijną [84, s. 212).
Dzięki interwencji ambsadora Francji, Jeana Herbette'a, który oświadczył, że
konsekwencją wydalenia bpa Neveu będzie wydalenie sow. misji handlowej z
Paryża przez rząd franc., biskup pozostał w Moskwie. Początkowo przyjaźnie
nastawiony do Polaków, po przyjeździe do Rosji całkowicie zmienił swój
stosunek do nich. Był przekonany, że katolicyzm w tym kraju ma przyszłość
jedynie w obrządku wsch., i uważał, że Polacy są najgorszymi wrogami Rosji,
katolicyzmu i obrządku słowiańskiego [84, s. 117]. Bardzo ostro potępiał
rewindykację przez niektórych biskupów pol. pewnej liczby kościołów,
odebranych niegdyś katolikom przez władze carskie i zamienionych na cerkwie
prawosł. W związku z tym bp d'Herbigny w liście z 19.04.1930 wyjaśniał mu,
że na 2500 świątyń odebranych w XIX w. (po 1839 r.) przez władze carskie
katolikom biskupi pol. domagają się zwrotu tylko 622, i jeszcze ich nie
otrzymali [84, s. 392]. Przez kilka lat wierzył, że rewolucja bolsz. zmieni na
lepsze położenie Kościoła kat. w Rosji, bardzo krępowanego w imperium
carskim, i że rozmowy Stolicy Apost. z władzami sow. przyniosą pożądane
rezultaty. W związku z tym 1.07.1923 skierował memorandum do komisarza
spraw zagr. Ukrainy, K. Rakowskiego, z petycją o nawiązanie stosunków
dyplomatycznych ze Stolicą Apost. Uważał, że powinna ona uznać de iure
Związek Sowiecki. Po przyjęciu konsekracji biskupiej i objęciu stanowiska
administratora apost. w Moskwie wyzbył się stopniowo powyższych iluzji.
Pozostawał pod nieustanną inwigilacją GPU (także w kościele), które w ten
sposób starało się zdobyć informacje o jego kontaktach z księżmi i wiernymi.
Konsekwencją kontaktowania się z nim były aresztowania i wyroki skazujące
na łagry, zarówno wiernych, jak i księży. Był uważany przez GPU za tajnego
agenta Watykanu, prowadzącego kontrrew. działalność, i był ponad 20 razy
chwilowo zatrzymywany dla osobistej rewizji. Od 1.08.1932 był gościem
ambasadora Francji i mieszkał w ambasadzie. Ponieważ wg prawa sow. nie
mógł, jako cudzoziemiec, wykonywać żadnych kośc. czynności
administracyjnych, swoim wikariuszem gen. mianował ks. Karola A.
Łupinowicza, proboszcza par. św. Piotra i Pawła w Moskwie, który w związku
z tym był nękany ciągłymi wezwaniami do GPU i badaniami, a w 1931 został
aresztowany i zesłany do Kazachstanu (zob. biogram). Bp Neveu nie miał prawa
odprawiać nabożeństw poza kościołem franc. Jego 10-letni pobyt w Moskwie
miał jednak niemałe znaczenie ze względu na możliwość swobodnego przekazywania i otrzymywania informacji dotyczących Kościoła i sytuacji
rel. w ZSSR.
Bp Neveu korzystał bowiem z poczty dyplomatycznej ambasady franc. i włoskiej. Tą drogą otrzymywał również pomoc materialną od Stolicy
Apost. dla
więzionych i pozbawionych środków do życia księży kat. i prawosł. oraz
więzionych katolików obrz. wsch., którą rozdzielał. Sporządzana przez niego
dokumentacja o aresztowanych i więzionych księżach kat. stanowi obecnie
ważne źródło historyczne. W maju 1934 wyjechał z ZSSR i przebywał krótko
we Francji i w Rzymie, gdzie dwukrotnie był przyjęty przez pap. Piusa XI. Na
jego polecenie po powrocie do ZSSR konsekrował potajemnie na biskupa w
Leningradzie pracującego tam od 1907 dominikanina franc., Jean-Marie F.
Amoudru (zob. biogram), który w następstwie tego aktu został po paru
tygodniach wydalony z ZSSR. Dn. 31.06.1936 ze względów zdrowotnych
wyjechał do Francji z zamiarem szybkiego powrotu do Moskwy. Nie otrzymał
jednak wizy powrotnej. Zm. nagle w Paryżu 17.10.1946. Źródła: [46]; [68];
[84]; [175]; [263].
Nicolas Aleksander zob. Aleksandrow Nikołaj
Niedzielski Antoni (1895 1919 ? 1937). Należał do diec.
kamienieckiej.
Studiował w seminarium duch. w Żytomierzu (w 1917 był diakonem na piątym
roku studiów). Święcenia kapł. otrzymał prawdopodobnie w 1919. W 1920 był
wikariuszem par. Płoskirów. W listopadzie tr. został mianowany wikariuszem
par. katedralnej w Kamieńcu Podolskim. Nielegalnie udawał się do Polski w
celu skontaktowania się z ordynariuszem diec. kamienieckiej, bpem Piotrem
Mańkowskim (zob. biogram). W czasie przekraczania granicy z otrzymanymi
od niego pieniędzmi na pomoc dla kościołów jego diecezji został po raz
pierwszy aresztowany. Powtórnie aresztowany latem 1922 w związku z
rekwizycjami w kościołach w Kamieńcu Podolskim, i w nocy z 1 na 2.09.1922
został skazany przez kamieniecki trybunał rew. na karę śmierci, razem z
księżmi: Władysławem Dworzeckim, Ryszardem Szyszką, Wacławem
Szymańskim i Walerianem Szymańskim (zob. biogramy), oraz kilkoma osobami
świeckimi za ukrycie monstrancji i kielichów mszalnych. Ks. Niedzielski został
skazany na rozstrzelanie jako uparty wróg ludu pracującego. Wyrok zamieniono
na 2 lata więzienia, czego jednak nie podano do wiadomości, natomiast
rozgłoszono pierwszą jego sentencję. Oskarżycielami w procesie byli: Sidorjak
(prof. Uniwersytetu Kamienieckiego) i Boryszenko (b. ataman wojsk Petruszewicza). Istnieje pogłoska, że diecezja na drodze poufnych zabiegów
miała wykupić skazanych księży i jednego świeckiego mężczyznę (nazwiskiem
Orzeł ?), który jednak zmarł na tyfus w więzieniu. Ks. Niedzielski był więziony
w łagrach w latach dwudziestych i trzydziestych. W 1934, po uwolnieniu, w
drodze do Kamieńca Podolskiego został sparaliżowany i odtąd już nie podnosił
się z łóżka. Mieszkał w Kamieńcu Podolskim koło katedry pod opieką b. parafianki. W 1935 wierni udawali się do niego dla poświęcenia paschy. Zm. w
1937. W informacjach opublikowanych w Polsce przed II wojną świat. na temat
jego osoby (cytowanych tu i in.) podawana jest błędna wiadomość o jego
rozstrzelaniu lub śmierci w więzieniu. Ks. Niedzielski nie zastępował też bpa
Mańkowskiego, jak podaje J. Jaruzelski [162, s. 443], myląc go z ks.
Kazimierzem Nosalewskim (zob. biogram), wikariuszem gen. diec. kamienieckiej, który jako delegat biskupa w jego imieniu 26.08.1919 objął na
pewien czas rządy w diecezji. Źródła: [23: 1918, s. 9]; [32: syg. A.12.P/4;
A.12.P/6]; [57:1922, nr 20, s. 319; nr 26, s. 408]; [62]; [64: 1922]; [68]; [71, s.
71, 75, 132]; [78, s. 36]; [83: 1920, nr 1/2, s. 3; 1920, nr 3; 1920, nr 4/5, s. 2];
[161, s. 162]; [162, s. 441, 443-444]; [200].
Niemancewicz Antoni s. Jana (1893 1915 1942 ?). Ur. 8.02 w Petersburgu. Zakonnik, jezuita
obrz. wsch. i egzarcha dla katolików tego obrządku
na Białorusi. Po ukończeniu gimnazjum w tym mieście wstąpił do metropolitalnego seminarium duch. Święcenia kapł. otrzymał 27.09.1915. W latach
1915-1918 studiował w Akademii Duch. w Petersburgu, uzyskując stopień
kandydata teologii. Był duszpasterzem w par. Kołpino. Po tłumnej manifestacji
petersburskich katolików przed budynkiem CZEKA dla poparcia petycji o
uwolnienie abpa Edwarda Roppa (więzionego w Moskwie od 19.04.1919 zob.
biogram) został 25.05.1919 aresztowany pod zarzutem jej organizowania i
skazany na 6 miesięcy pobytu w znanym więzieniu Kriesty. Po 1920 był
wikariuszem w par. św. Piotra i Pawła w Moskwie, gdzie za pracę duszp. wśród
młodzieży 31.05.1921 został aresztowany z oskarżenia o antysow. propagandę
i 2.08 tr. przez piotrogrodzki gubernialny oddział CZEKA skazany na rok robót
przymusowych (o wyroku tym nie wspomina jednak w swoim autożyciorysie
z 6.08.1928). Dzięki wymianie więźniów przybył 1.02.1925 do Polski i jesienią
tr. wyjechał na studia w Papieskim Instytucie Wsch. w Rzymie. Ukończył je w
1927, uzyskując stopień doktora na podstawie rozprawy na temat Legislatio
bolschevica in Russia vigens circa educationem religiosam et moralem sobolis,
comparata cum lege divina tum naturali tum revelata, napisanej pod kierunkiem
rektora Instytutu, Michela d'Herbigny'ego TJ. Rozprawa ukazała się w języku
pol. pt. Bolszewizm a wychowanie. Obecne prawodawstwo bolszewickie w Rosji,
dotyczące wychowania religijnego i moralnego młodzieży wobec prawa Bożego
tak naturalnego jak objawionego (Lublin 1929). Przez rok (1927-1928) był
asystentem w bibliotece w Papieskim Instytucie Wsch. w Rzymie. Po powrocie
do Polski pracował jako wykładowca w Instytucie Misyjnym w Lublinie, założonym w 1924 przez abpa Edwarda
Roppa. Jednocześnie w r. akad. 1928/29
jako starszy asystent prowadził wykłady zlecone z teologii porównawczej na
Wydziale Teologicznym KUL. 13.09.1929 wstąpił do Towarzystwa Jezusowego
i pracował na placówkach obrz. wsch. tego zakonu w Polsce, m.in. w Albertynie
i Synkowiczach. W latach 1935-1939 był wykładowcą w seminarium duch. obrz. wsch. oo. jezuitów w Dubnie w
diec. łuckiej i rektorem domu. We
wrześniu 1939 był tam, jak się zdaje, na pewien czas aresztowany przez wojska
sow. 17.09.1939 metropolita obrz. wsch. we Lwowie, Andriej Szeptycki,
mianował go egzarchą dla katolików tego obrządku na Białorusi (jeden z
czterech tego rodzaju egzarchów dla terenów wsch., mianowanych wówczas
przez tego metropolitę). Aresztowany w Mińsku w sierpniu 1942 przez SD (Sicherheitsdienst - policja bezpieczeństwa) został wywieziony do Berlina,
gdzie w styczniu (?) lub kwietniu (?) 1943 miał umrzeć w więzieniu. Bp A.
Kozłowiecki jako datę jego śmierci podaje 2.12.1942 [203, s. 335]. Wg
informacji H. Stehlego [175] wkrótce po aresztowaniu został rozstrzelany.
Niesłusznie niekiedy określany jako biskup [194]. Źródła: [14: 1914-1917,
1923, 1925-1928]; [19]; [23: 1935-1938]; [44: 1925, nr 7, s. 59]; [60, s. 44];
[65, s. 165, 290]; [66]; [166]; [167, z. V]; [175]; [194, s. 128]; [203, s. 335];
[237]; [239]; [298]; [309].
Nold Johannes (1899 1924 1. poł. 1938). Ur. 4.03. Należał do
diec. tiraspolskiej. W r. szk. 1916/17 był w czwartej klasie niższego seminarium
duch. w Saratowie, a w 1918/19 - na pierwszym roku wyższego seminarium
duch. diec. tiraspolskiej w Odessie. Święcenia kapł. otrzymał zapewne z rąk
emerytowanego bpa Antona Zerra. W latach 1925-1935 pozostawał na stanowisku administratora par.
Poniatowka. Został aresztowany i zesłany na
Syberię, gdzie zmarł w wiosce Werb. Pisemną łączność z nim utrzymywano do
23.12.1937. W piśmie T. Błaszkiewicza, kierownika Wydziału Konsularnego
Ambasady RP w Moskwie, do MSZ z 28.06.1938 wymieniony wśród
nieżyjących już 9 księży narodowości niem. (bez podania daty i miejsca
śmierci). Źródła: [17: 1917-1919]; [32: syg. A.44.115/1]; [67].
Nold Joseph (1861 1887 1935) Ur. w Blumenfeld. Pochodził z diec.
tiraspolskiej. Seminarium duch. ukończył zapewne w Saratowie. W latach
1890-1894 pracował w par. Krasna w Besarabii. Od
jesieni 1895 do 1920 był proboszczem w Selz w dek.
Odessa, gdzie zbudował kościół o wyjątkowo pięknym
wystroju wnętrza. W 1921 powrócił do rodzinnego Blumenfeld. W 1928 był duszpasterzem w par.
Karamin (Grinental) w dek. Symferopol w d. gub.
chersońskiej. W sierpniu 1935 został aresztowany i
uwięziony w Odessie razem z 11 księżmi, w tym z seniorem Filipem Jaufmanem i Michałem Köhlerem. Zm. 28.08.1935, w dniu deportacji wszystkich
pozostałych 11 księży. Był kanonikiem honor. kapituły saratowskiej i bardzo
zasłużonym duszpasterzem. Źródła: [17: 1917-1919]; [67].
Nosalewski Kazimierz (1872 1898 1936). Ur.
21.02 w Smotryczu na Podolu. Należał do diec. kamienieckiej. Gimnazjum ukończył w Kamieńcu Podolskim, a seminarium duch. w Żytomierzu. Po święceniach kapł., otrzymanych w 1898, pracował kolejno
w Barze na Podolu, w Ternówce, Kamieńcu
Podolskim i Płoskirowie, gdzie od 1905 przez 17 lat
był proboszczem. W 1909 zaprosił do Płoskirowa
przełożoną gen. ukrytego bezhabitowego Zgromadzenia Córek Najśw. Serca
NMP, Paulę Malecką,
która założyła tam zakład wychowawczy dla 45 dziewcząt, pracownię krawiecką, szkołę kroju i szycia z tajnym nauczaniem języka pol. dla 20 dziewcząt
oraz internat. W latach 1908-1910 zbudował w Płoskirowie duży i piękny
kościół (zburzony przez władze sow.). Od 1916 należał do Głównego Zarządu
PMS na Podolu i brał czynny udział w jej pracach. Przy jego udziale powstało
gimnazjum w Płoskirowie i wiele szkółek pol. Prowadził także działalność charytatywną. Po reaktywowaniu w 1918
diec. kamienieckiej, rok późn. (na skutek
wojny na Ukrainie), 26.08.1919, objął - per procuram, w imieniu bpa Piotra
Mańkowskiego, rządy diecezją i jako wikariusz gen. starał się odtworzyć jej
zniszczone struktury duszp. Był dwukrotnie aresztowany przez bolszewików i
zagrożony rozstrzelaniem. Tylko bardzo energiczna interwencja parafian
uratowała mu życie. Przybył do Polski w 1920 razem z wycofującymi się spod
Kijowa wojskami pol. W połowie lat dwudziestych był w Buczaczu (archidiec.
lwowska) dyrektorem niższego seminarium duch., założonego tam przez bpa
Mańkowskiego (przebywającego na wygnaniu w Polsce) dla diec. kamienieckiej. Późn. przebywał na terenie
diec. łuckiej we Włodzimierzu
Wołyńskim i w Równem (1927- -1931). W latach 1932-1933 był proboszczem
w Zdołbunowie, późn. w Szumsku (1934-1935), a nast. w Poczajowie, gdzie
zm. 6.02.1936. Był senatorem RP V kadencji. Źródła: [23: 1900-1918,
1927-1937]; [57: 1924, nr 13, s. 207]; [68]; [71]; [270: s. 9-10].
Nowakowski Stefan (1897 1920 1940). Ur. 27.07 w Płocku. Pochodził
z diec. płockiej. Absolwent seminarium duch. w Płocku. Aresztowany w 1920
w czasie inwazji bolsz. na swojej pierwszej placówce duszp. w Goworowie,
razem z proboszczem, ks. Leonem Gościckim (zob. biogram) i rabinem z Goworowa. Po uprowadzeniu do Różana został tam, podobnie jak rabin,
uwolniony dzięki zdecydowanemu żądaniu i groźnej postawie ludzi. Od 1921 był
wikariuszem par. Ciechanów. W 1928 został proboszczem par. Krajkowo, a od
1931 par. Węgrzynowo. W 1939 był trzykrotnie aresztowany przez Niemców
i przez 3 miesiące więziony w Ciechanowie. 11.01.1940 został rozstrzelany w
Ościechowie. Źródła: [124: 1920-1936]; [137: 1920, nr 9-10, s. 141]; [166];
[167, z. II]; [310].
Novitzki Donat zob. Nowicki Donat
Nowicki Donat s. Hilarego (1893 1928 1971). Ur. 20.10 w Petersburgu
(?) lub w Orszy (?). Był księdzem kat. obrz. wsch. W latach 1915-1917 był
alumnem metropolitalnego seminarium duch. w Petersburgu, a przedtem
uczniem w Szkole Kadetów w tym mieście (w sow. aktach sądowych określany
jako oficer armii carskiej [284]). Jak się zdaje, studiował także na uniwersytecie
w Petersburgu. W 1917 ożenił się z Anatolią Bouffał, Polką i katoliczką z
dawnych Inflant Pol., urodzoną koło Dyneburga, absolwentką gimnazjum w
Smoleńsku i fakultetu fizyko-matematycznego na Wyższych Żeńskich Kursach
w Petersburgu. Aresztowany przez agentów OGPU w listopadzie 1923 razem
z grupą 47 osób (aresztowania trwały od 12 do 16 listopada), należących do
Kościoła kat. obrz. wsch., w tym 9 sióstr dominikanek ze wspólnoty Anny
Abrikosowej (zob. biogram Włodimira Abrikosowa). Był więziony w Moskwie
na Łubiance i w Butyrkach. Wszyscy zostali oskarżeni o kontakty z burżuazją
międzynarodową, która pod dyrektywami Watykanu prowadziła kampanię
przeciwko państwu sowieckiemu i myślała o inwazji zbrojnej na jego terytorium
[219: Mosca e Solovski (!), s. 1]. Na podstawie art. 66 i 61 KK RSFSR (d.
redakcja) oskarżony m.in. o: 1. Gromadzenie informacji o sytuacji w Rosji i
przekazywanie ich za granicę [...]; 2. Działalność tych osób stanowi
kontynuację działalności Cieplaka, Budkiewicza i Fiodorowa, z którymi osoby
te nie tylko się znały, ale były z nimi bezpośrednio powiązane, realizując ich
plany w walce przeciw Związkowi Sowieckiemu; [...] 4. Zajmowanie się
rozpowszechnianiem pism papieża, w których wystąpił on w obronie
Cieplaka,
nazywając w nich Rosję "czarną chmurą"; 5. Organizowanie nielegalnych kółek,
które zajmowały się szerzeniem katolicyzmu i werbowaniem nowych członków;
6. Organizowanie nielegalnych szkół, w których uczono "zakonu bożego" [262].
Po 6 miesiącach śledztwa został na rozprawie 19.05.1924 przez Kolegium GPU
na podstawie oskarżenia z art. 61 i 66 KK RSFSR skazany na 10 lat łagrów, z
końcem wyroku 19.04.1934. Skierowany do orłowskiego izolatora (miasto
Orioł). Po 17 miesiącach pobytu w więzieniu wysłany został do łagru na
Wyspach Sołowieckich. Przybył tam 21.09.1925. Dn. 5.09.1928 potajemnie
otrzymał święcenia diakonatu, a po dwóch dniach (7.09) święcenia kapł. z rąk
więzionego tam wówczas bpa Bolesława Sloskansa (zob. biogram), administratora
apost. w Mohylewie. Poczynając od 11.07.1929 przez ponad 3 lata
w grupie 32 księży kat. przebywał na wyspie Anzer (adres: KASSR, g. Kiem',
4 otdielenije SŁON, punkt Anzer, Komandirowka Troickaja). Jego żona, która
również przez 3 lata przebywała w łagrze na Sołówkach, po uwolnieniu
odwiedzała go tam w 1929 i 1930. Uzyskiwane wiadomości na temat losów przebywających tam księży przekazywała bpowi Pie-Éugène
Neveu, administratorowi apost. w Moskwie. Po wykryciu w łagrze na wyspie
Anzer rzekomego antysowieckiego ugrupowania wśród więzionych tam 32
księży kat. (por. biogram ks. Pawła Aszeberga), które jakoby prowadziło
systematyczną antysowiecką agitację wśród masy roboczej więźniów [284, pisma
z 9.07. i 22.07.1932], został wraz ks. Franciszkiem Bujalskim (zob. biogram)
oskarżony o jego zorganizowanie i aresztowany (jak i wszyscy pozostali). Na
posiedzeniu władz USŁag (ISO USŁag, OGPU LWO oraz OO ISO USŁag) dn.
9.07.1932 na Sołówkach, kończącym śledztwo w tej sprawie, odnośnie do jego
osoby postanowiono: Przedstawić akt oskarżenia z art. 58-10 KK, trzymać pod
strażą i skierować do dyspozycji OO PP OGPU LWO [284]. Po deportacji z
Sołówek dn. 22.07.1932 znajdował się w DPZ w Leningradzie. Stamtąd razem
z ks. F. Bujalskim został skierowany do politizolatora w Jarosławlu n. Wołgą
i przekazany pod nadzór OO OGPU. Dzięki wymianie więźniów 15.09.1932
znalazł się w Polsce razem ze swoją żoną i siostrą Antoniną oraz dwojgiem jej
dzieci. Wciągnięcie na listę wymiany zawdzięczał staraniom w Warszawie
krewnej swojej żony, Adolfinie Bouffał, oraz przedstawicielce PCK na ZSSR
w Moskwie, Jekatierinie Pawłownej Pieszkowej. Po krótkim pobycie u
krewnych w Warszawie przeniósł się do diec. pińskiej i w tym samym roku
rozpoczął tam pracę jako p.o. proboszcza par. Torokanie k. Drohiczyna
Poleskiego, należącej do obrz. słow.-bizantyńskiego, liczącej ok. 500 parafian.
Pozostawał na tym stanowisku do września 1939. Wyjechał w momencie
wkraczania Armii Czerwonej i zamieszkał w Zielonce k. Warszawy. W czasie
II wojny świat. działał w konspiracji, za co otrzymał odznaczenie od władz pol.
w Londynie. Po wojnie przebywał i pracował na terenie archidiec.
warszawskiej. W 1948 mieszkał w Świdrze, późn. (1958) w Nowej Wsi k.
Józefowa, a nast. w Izabelinie. Poczynając od końca lat czterdziestych był przez
kilkanaście lat wykładowcą języka i kultury ros. w seminarium duch. Księży
Pallotynów w Ołtarzewie k. Warszawy. Zarówno przed wojną, jak i po II wojnie
świat. brał bardzo aktywny udział w pol. ruchu ekumenicznym, mającym na
celu zbliżenie Kościołów, prawosł. i kat., wygłaszając referaty i prelekcje na ten
temat w różnych środowiskach. Jego kolega z seminarium w Petersburgu, ks.
Bronisław Ussas (zob. biogram), określił go w liście do jego żony z 28.08.1971
jako jednego z nielicznych czynnych działaczy ruchu ekumenicznego w Polsce,
posiadających po temu osobiste doświadczenie. Jego żona opublikowała w
latach trzydziestych w czasopiśmie "Oriens" (Kraków) kilka artykułów na temat
Kościoła kat. obrz. słow.-bizantyńskiego na Polesiu. Zm. nagle 17.08.1971 na
zawał serca w Izabelinie k. Warszawy i został pogrzebany na miejscowym
cmentarzu. Posiadał bogatą bibliotekę ze zbiorami rusycystyki, poczynając od
XVIII w., i słowianoznawstwa. Pozostawił po sobie nie publikowane
wspomnienia w języku włoskim, zatytułowane Mosca e Solovski (!). Istnieje
także ich pol., nieco inna wersja pt. Moje wspomnienia. Część druga. O
odprawianiu nabożeństw przez duchowieństwo katolickie, uwięzione na
Wyspach Sołowieckich (lata 1925-1932). Fragmenty jego wspomnień z pobytu
w łagrze na Sołówkach pt. Wśród tortur ducha i ciała opublikował "Przewodnik
Katolicki" (Poznań), 1936, nr 34 (s. 553-554) i nr 35 (s. 569-570, 577). Należał
początkowo, jak się zdaje, do utworzonego w 1917 egzarchatu dla katolików
tego obrządku, a nast. do archidiec. mohylewskiej. Źródła: [1: syg. III/28, k.
179, 191-216]; [7: syg. 2ER 124]; [14: 1914]; [19]; [66]; [68]; [69: 1933-1939];
[84]; [130]; [147, rkp 913, k. 42, 44]; [102]; [206: 1935, z. 5]; [219]; [262];
[293, s. 7-12].
