Cabulewicz zob. Cybulewicz Stanisław
Cakul Michał s. Krzysztofa (1885 1908 po 1937). Ur. 23.10 w Rewlu, Łotysz. Należał do
archidiec. mohylewskiej. Był absolwentem metropolitalnego seminarium duch. w Petersburgu. Po święceniach kapł. został wikariuszem w
Homlu, a nast. (1910) wikariuszem par. Rudnia-Szlagin k. Homla.
Od 1912 był proboszczem par. Symbirsk (Rosja europejska). W latach
1914-1917 kierował opieką nad uchodźcami z Polski w tym mieście (1195
katolików). W 1919 był administratorem par. Niepokalanego Poczęcia NMP
"na Gruzinach" w Moskwie. W 1925, i zapewne późn., był dziekanem w Połocku, a także tymczasowo administratorem wspomnianej par. w Moskwie.
Po raz pierwszy został aresztowany w Moskwie 26.03.1924 i po tygodniu
uwolniony. Ponownie aresztowany 12.02.1929 (wg ankiety śledczej
20.02.1929). Dn. 12.03 tr. oskarżony na podstawie art. 58-6, 58-10 i 58-11
KK ZSSR o ciężkie przestępstwa polit., lecz uwolniony 3.05.1929 z decyzją
pozostania pod dozorem. Kolejny raz aresztowany 14.04.1931 w Moskwie i
oskarżony o to, że w ciągu wielu lat prowadził różnorodną działalność
kontrrewolucyjną i antypaństwową oraz agitację propolską [262]. Ks. Cakulowi oraz ks. Karolowi Łupinowiczowi (zob. biogram), proboszczowi par.
św. Piotra i Pawła w Moskwie, na podstawie ww. tych samych art. KK
postawiono m.in. zarzut, że w okresie likwidacji szpiegowskich, kontrrewolucyjnych i antysowieckich polskich grup narodowościowych ze środowiska
parafian moskiewskich kościołów Piotra i Pawła na Milutyńskim Zaułku i
Niepokalanego Poczęcia na Gruzinach działali na rzecz [...] organizowania
nielegalnej pomocy aresztowanym; chóru kościelnego; grupy nielegalnego
klasztoru; kontrrewolucyjnej grupy tercjarów; grupy katolików wschodniego
obrządku i innych [262]. W wyniku działań operacyjnych, śledztwa oraz
całkowitego i bardzo szczegółowego przyznania się do winy oskarżonego
ustalono rzekomo w odniesieniu do M. K. Cakula jego kontrwywiadowczą
robotę na korzyść Polski w okresie od 1920 do 1926 r.; wykorzystywanie
kościoła w celach kontrrewolucji i działalności antysowieckiej w formie
kazań, antysowieckiej agitacji i organizowania nielegalnych kółek tercjarek;
udział w organizowaniu nielegalnych, kontrrewolucyjnych grup uczącej się
młodzieży i studentów w latach od 1919 do 1923; aktywne wspomaganie
wspólnoty katolików obrządku wschodniego (egzarcha Sołowiow i inni) od
1919 do chwili aresztowania; potwierdzenie wywiadowczej i kontrrewolucyjnej działalności biskupa Neveu [262]. Dalsze zeznania ks. Cakula zawierały
bardzo szczegółowy opis popełnionych rzekomo przez niego i inne osoby
ciężkich przestępstw polit. Dn. 18.11.1931 otrzymał wyrok 3 lat zesłania
"minus 12", z nakazem osiedlenia się w Tambowie, licząc jego początek od
14.04.1931. W styczniu 1932 wierni z kościoła Niepokalanego Poczęcia
NMP w Moskwie zwracali się do posła RP w tym mieście o interwencję u
władz sow. w sprawie uwolnienia ks. Cakula, od prawie roku trzymanego bez
wyroku w areszcie. Raporty Poselstwa Pol. w Moskwie sugerują jego
kolaborację z GPU. W grudniu 1933 wyrok zesłania został anulowany i ks.
Cakul otrzymał pozwolenie na osiedlenie się w Moskwie oraz ponowne
objęcie stanowiska proboszcza par. Niepokalanego Poczęcia NMP, a także
par. św. Piotra i Pawła, której proboszcz, ks. K. Łupinowicz, przebywał w
więzieniu. Ponownie aresztowany 3.05.1937 za odprawienie mszy św. z
okazji narodowego święta pol. w dniu 3 maja, co uczynił na prośbę ambasadora RP w Moskwie, Wacława
Grzybowskiego. Razem z nim aresztowano
i zesłano do łagrów organistę i żonę kościelnego. Po kilkumiesięcznym
pobycie w więzieniu na Butyrkach został skazany na roboty w łagrach.
Postanowieniem OSO NKWD skazany na śmierć i rozstrzelany. Był ostatnim
duszpasterzem pol. w Moskwie w okresie międzywojennym. Źródła: [1: syg.
III/100, k. 51]; [3: syg. 70, k. 69]; [5: syg. 11084, k. 8]; [14: 1907-1932];
[32: syg. A.44.115/1 - pismo z 8.04.1938 oraz Kol. 29/5]; [84]; [262]; [309].
Capojan Antoni zob. Gapojan Antoni
Carpovitch Paul zob. Karpowicz Paweł
Cerpento Hieronim s. Hieronima (1888 1914 1938). Ur. 8.03 w
Krzywiczach, pow. Wilno. Należał do archidiec. mohylewskiej. Przed wstąpieniem do seminarium duch. ukończył kurs dla aptekarzy. Był absolwentem
metropolitalnego seminarium duch. w Petersburgu; święcenia kapł. otrzymał
13.04.1914. W latach 1914-1917 pracował jako filialista w Szaciłkach (filia
par. Bobrujsk) na Białorusi. Późn. był duszpasterzem na Syberii i od 1923 do
1925, a zapewne i późn., opiekował się parafiami: Omsk, Białostockij
Posiołok, Dobryński oraz Kaińsk w dek. Tomsk i Omsk oraz par. Spasskoje i
kościołem w Timofiejewce w dek. Tomsk. W latach 1929-1935 mieszkał w
Krasnojarsku, gdzie był administratorem miejscowej parafii. Przed zakazem
wyjeżdżania do innych parafii miał pod opieką parafie Tomsk, Kaińsk,
Krasnojarsk, Aczyńsk i małą parafię w nowosiołowskom rajonie "Witebka".
W listopadzie 1926 był przez 6 miesięcy aresztowany i przebywał w areszcie
w Krasnojarsku. Po aresztowaniu 9.06.1927 ks. Juliana Grońskiego,
administratora Wikariatu Apost. Syberii Zach., był jego następcą (f.m. Administratoris Apostolici de Siberia oraz
f.m. Administratoris Vicariatus Apostolici de Siberia - pełniący funkcję... takich tytułów użył w zaświadczeniu
w języku łac. z 15.04.1935, wystawionym niejakiemu Bronisławowi
Brzozowskiemu; list zachowany w Archiwum Miejskim w Krasnojarsku ma
okrągłą pieczęć z napisem: "Administrator Apostolicus de Siberia
Cisbajkaliensis" - Administrator Apostolski Syberii Zabajkalskiej). Aresztowany
16.12.1931. Był, jak się zdaje, zesłany do Aczyńska na Syberii i po pewnym
czasie zwolniony. W liście z 25.02.1932, pisanym na wolności, który miał
być przekazany za pośrednictwem niejakiego Krzewickiego Poselstwu Pol. w
Moskwie (o czym informuje dopisek śledczego na kopii listu przejętego
przez GPU i zachowanego w aktach osobowych oskarżonego w ww. archiwum), ks. Cerpento dziękuje za pomoc w postaci 150 rubli, otrzymaną za
pośrednictwem delegatury PCK w Moskwie, lecz prosi jednocześnie, by jej
więcej nie przysyłać, gdyż władze źle na to patrzą, a przy cenie 2,5 rubla za
kilogram mąki chlebnej i 12 rubli za kilogram mięsa niewiele ona znaczy. W
liście prosił jednak o znalezienie innej formy pomocy. 7.08.1933 przebywał
w Irkucku, a miesiąc późn. w Krasnojarsku. 2.06.1935 został tam po raz
kolejny aresztowany razem z kilkoma innymi Polakami i umieszczony w
miejscowym więzieniu. 31.06.1936 został pod wzmocnionym konwojem
wysłany do więzienia w Nowosybirsku. Na procesie, który odbył się w dn.
19-24.06.1936 przed Wojennym Trybunałem Syberyjskiego Okręgu Wojsk.
w Krasnojarsku, został oskarżony o to, że przy kościele organizował kontrrewolucyjne grupy i aktywnie prowadził robotę szpiegowską na korzyść organów wywiadu polskiego [290 (2)], i na podstawie art. 58-3, 58-6, 58-10 i
58-11 KK RSFSR skazany na 10 lat łagrów oraz całkowitą konfiskatę mienia. Do łagru nie został deportowany. W trakcie pobytu w więzieniu wytoczono mu nowy proces za rzekomą przynależność do centrum kierowniczego
POW na Syberii, za związek z polskim sztabem generalnym i Watykanem oraz
za to, że przez szereg lat prowadził kontrrewolucyjną powstańczą działalność
w polskich koloniach na Syberii [290 (2)], za wzywanie Polaków do popierania możliwej interwencji Japonii i Niemiec przeciwko ZSSR i inne podobne przestępstwa. Decyzją komisji NKWD i prokuratora ZSSR został
4.01.1938 skazany na śmierć przez rozstrzelanie i po dwóch tygodniach
(18.01.1938) rozstrzelany w Krasnojarsku. Źródła: [1: syg. III/100, k. 179];
[9: AH, s. 80]; [14: 1915-1917, 1923-1932]; [37: 12.09.1935]; [80: 1935, nr
15, s. 321]; [88: 1935, nr 26; nr 38, s. 604]; [103]; [262]; [290 (2)]; [294, s.
7-11].
Chmielewski-Puczkar Adam zob. Puczkar-Chmielewski Adam
Chmielnicki Adolf (?) z Żytomierza (?). W 1926 przebywał w więzieniu
w Moskwie [6: 126, k. 32]. Brak księdza o tym imieniu i nazwisku w diecezjach: łucko-żytomierskiej, kamienieckiej, mohylewskiej, tiraspolskiej,
oraz w wykazach księży, którzy w latach 1915-1920 przebywali w Rosji.
Chodzi o ks. Zygmunta Chmielnickiego z diec. łucko-żytomierskiej, który w
tym czasie był więziony w Moskwie (zob. biogram). Źródło: [6: syg. 126, k.
32].
Chmielnicki Zygmunt (1891 1918 1944). Ur. 11.11 w okolicy Łucka. Należał do diec. łucko-żytomierskiej, a nast. łuckiej. Po ukończeniu seminarium duch. w Żytomierzu był w latach 1918-1925 administratorem par.
Horoszki (filia par. Toporzyszcze) i Uszomierz w dek. Owrucz oraz dziekanem w Owruczu. Od 1920 był kanclerzem kurii diec. łucko-żytomierskiej.
Aresztowany 4.11.1923 pod zarzutem szpiegostwa na rzecz Polski, został
zwolniony 25.12 tr. i powrócił na poprzednie miejsce pracy. W 1924 był
administratorem par. Białawka w dek. Berdyczów. Aresztowany ponownie w
pierwszych dniach czerwca 1926 jako administrator par. św. Barbary w
Berdyczowie, był w latach 1926-1927 więziony na Butyrkach w Moskwie.
Dzięki wymianie więźniów 31.01.1928 znalazł się w Polsce i rozpoczął pracę
w diec. łuckiej. Przez z górą 10 lat (1928-1939) był sędzią prosynodalnym w
sądzie biskupim oraz ojcem duch. w seminarium duch. w Łucku. W latach
1931-1939 był redaktorem tygodnika diecezjalnego "Życie Katolickie". Pod
koniec lat trzydziestych (1937-1939) był jednym z profesorów Instytutu
Formacji Kapłanów Prawosł. przystępujących do unii z Kościołem kat.
(Institutum pro reformandis sacerdotibus orthodoxis ad unionem cum
Ecclesia accedentibus). W czasie okupacji niem. pracował w Łucku. Wg
relacji grupy księży, kolegów z diec. łuckiej, był biskupem nominatem
żytomierskim, na co jednak brak jakichkolwiek dowodów. Istnieje również
pogłoska o jego konsekracji biskupiej podczas okupacji niem., dokonanej
przez ordynariusza łuckiego, Adolfa Szelążka (1865-1950), o czym ten
ostatni miał późn. powiadomić Stolicę Apost. Jest ona bezpodstawna, gdyż
brak jest jej potwierdzenia w dokumentach Stolicy Apost. z okresu II wojny
świat., zawierających m.in. przesłaną do Rzymu relację bpa A. Szelążka. W
1943 został aresztowany przez Niemców w Łucku i wysłany do obozu koncentracyjnego w Gross-Rosen, gdzie na skutek pobicia przez esesmana zm.
16 lub 17.04.1944. Miał zostać spalony w krematorium. Był kanonikiem
kapituły ołyckiej oraz prałatem i szambelanem pap. Źródła: [23: 1918,
1920-1925, 1927-1938]; [32: syg. A.12P/6]; [44: 1924, nr 49, s. 398]; [57:
1924, nr 8, s. 126]; [59]; [68]; [78]; [88: 1930, nr 4, s. 7]; [89]; [142]; [162,
s. 442]; [166]; [167: z. IV]; [261].
Chodkiewicz Bolesław s. Jana (? ? 1923 ?). Nie znany bliżej ksiądz
kat., rozstrzelany 16.10.1923 (?). Źródło: [262].
Chodniewicz Paweł (1881 1904 1949). Ur. 1.01 w Jacentowie
k. Wąchocka w gm. Wielka Wieś, pow. Iłża, w d. gub. radomskiej (diec. sandomierska), jako syn Wincentego i Ludwiki z Juszczyków. Należał do archidiec. mohylewskiej. Początkowo uczył się w domu rodzinnym, a nast. w
szkole podstawowej w Wąchocku i w progimnazjum w Sandomierzu. Po jego
ukończeniu wstąpił w 1896 do seminarium duch. w tym mieście, skąd po
pięciu latach, w 1901, został skierowany na studia specjalistyczne w Akademii Duch. w Petersburgu. Ukończył ją w 1905 ze stopniem magistra teologii.
Święcenia kapł. otrzymał z rąk abpa metropolity mohylewskiego Jerzego
Szembeka w 1904. W latach 1905-1906 był wikariuszem w prokatedrze w
Petersburgu i katechetą w szkołach średnich. Od 1906 do 1908 pracował jako
wikariusz par. Charków, katecheta wszystkich szkół średnich w tym mieście,
kierownik biblioteki par. i członek zarządu par. bractwa rzemieślników. W
końcu 1908 został mianowany katechetą w męskim gimnazjum przy kościele
św. Katarzyny w Petersburgu, a nast. (1909-1910) kapelanem abpa
metropolity mohylewskiego Wincentego Kluczyńskiego. Jednocześnie
(1909-1911) był wicekanclerzem kurii metropolitalnej i profesorem w
seminarium duch. w Petersburgu. Przez siedem lat (1911-1917) był
katechetą w kat. gimnazjum żeńskim w tym mieście. Od 1917 pełnił obowiązki rektora kościoła św. Jana Chrzciciela przy b. Korpusie Paziów (tzw.
kościół maltański), wikariusza przy kościele św. Katarzyny i inspektora w
metropolitalnym seminarium duch. Przed rewolucją bolsz. był kandydatem
na rektora seminarium duch. w Petersburgu. W 1922 i na początku 1923 (do
chwili aresztowania) był pracownikiem sądu biskupiego, promotorem sprawiedliwości, profesorem dogmatyki w ukrytym seminarium duch. oraz spowiednikiem żeńskich zgromadzeń zakonnych w Petersburgu. Od 1919 pracował wśród Rosjan-katolików obrz. łac. i prawosł. Rosjan zainteresowanych
Kościołem kat. W środowisku tym zdobył sobie duże uznanie i sympatię.
Prowadził nabożeństwa w języku ros. przy kościele św. Jana Chrzciciela, a
po jego opieczętowaniu przez władze w kościele św. Katarzyny. Kierował
cotygodniowymi konferencjami rel. w języku ros. dla inteligencji w kościele
św. Katarzyny, św. Stanisława i św. Kazimierza, które cieszyły się dużą
popularnością wśród inteligencji ros. Występowali podczas nich także duchowni prawosł. Opiekował się chórem śpiewającym w czasie nabożeństw w
obrz. wsch., odbywających się z jego inicjatywy w kościele św. Katarzyny.
Założył i prowadził bibliotekę ros.-kat. i zarządzał pol. biblioteką par. Był
także organizatorem ros. grupy Konferencji św. Wincentego à Paulo w
Petersburgu oraz nabożeństw różańcowych, majowych i czerwcowych dla
Rosjan-katolików. Czynił starania o wydawanie kat. czasopisma ros. Aresztowany 10.03.1923 w Moskwie wraz z 13 księżmi z Petersburga z abpem
Janem Cieplakiem na czele i w pokazowym procesie skazany 25.03 tr. za
udział w kontrrewolucyjnej organizacji stworzonej przez Cieplaka i Budkiewicza [55, s. 66] na 10 lat więzienia w ścisłej izolacji i pozbawienia praw na
5 lat, na podstawie art. 10, 62, 119 i 121 KK RSFSR. Dzięki wymianie więźniów polit. 1.02.1925 (na podstawie tzw. listy "208", tzn. 208 wymienionych
osób), do której włączono także siedmioosobową grupę księży, znalazł się w
Polsce i zamieszkał w Warszawie. Pracował tu jako katecheta. W latach
1927-1931 przebywał w Stanach Zjednoczonych. Po powrocie został
mianowany (w kwietniu 1931) rektorem i profesorem Instytutu Misyjnego w
Lublinie (istniał w latach 1925-1934), założonego przez abpa Edwarda
Roppa, b. metropolitę mohylewskiego, a także rektorem kościoła św. Jozafata, przy którym mieścił się Instytut. Od 1934 przebywał na terenie archidiec.
warszawskiej bez stanowiska. W 1937 udał się do Harbina w Chinach, gdzie
istniała kilkutysięczna kolonia pol. Podjął pracę jako proboszcz tamtejszej
pol. parafii pw. św. Stanisława. Brał żywy udział w życiu społ. i kult. miejscowej Polonii. Zm. w 1949. Źródła: [1: syg. III/100, k. 108]; [14:
1904-1932]; [16]; [32: autożyciorys pisany w więzieniu w Moskwie
16.07.1923, syg. A.12.P/5]; [37: 1934, nr 69]; [44: 1925, nr 7, s. 59]; [55];
[65, s. 290]; [66]; [93: 1934-1936] [210]; [239]; [252].
Chomicz Paweł s. Szymona (1893 1916 1942). Ur. 3.10 (17.10 wg d.
stylu) na Grodzieńszczyźnie. Należał do archidiec. mohylewskiej i był
absolwentem metropolitalnego seminarium duch. w Petersburgu. W 1915
rozpoczął studia w Akademii Duch., przerwane wraz z jej zamknięciem w
1918 przez władze sow. Święcenia kapł. przyjął w 1916. W latach
1920-1923 pracował w par. Psków, a nast. był proboszczem par. św. Kazimierza w Leningradzie. Po raz pierwszy aresztowany 2.06.1926 w Leningradzie, gdzie wówczas pracował jako proboszcz par. św. Kazimierza. Po aresztowaniu został oskarżony o szpiegostwo i działalność kontrrew. (rzekome
stosunki z Konsulatem RP), agitację propolską i deprawację otoczenia (spowodowanie czterech aborcji u gospodyni). Zarzut o przestępstwo obyczajowe
został wycofany po badaniach lekarskich, stwierdzających stan dziewictwa
zainteresowanej kobiety. Dn. 29.06.1927 decyzją Kolegium OGPU LWO
został skazany z art. 58-10 KK RSFSR na 10 lat łagrów na Sołówkach, z końcem wyroku 3.12.1936. Do łagru przybył 3.08.1927. Od czerwca 1929 w
grupie 32 księży kat. przebywał w łagrze na wyspie Anzer (KASSR,
g. Kiem', 4 otdielenije SŁON, punkt Anzer, Komandirowka Troickaja).W
czasie śledztwa latem 1932 w sprawie nielegalnego antysowieckiego ugrupowania, założonego rzekomo wśród więzionych na Sołówkach księży kat.,
władze USŁag (ISO USŁag, OGPU LWO oraz OO ISO USŁag) w rozporządzeniu kończącym śledztwo z 9.07.1932 odnośnie do jego osoby poleciły:
Przedstawić akt oskarżenia z art. 58-10 KK, trzymać pod strażą i skierować
do dypozycji OO PP OGPU LWO. [284]. Podczas śledztwa powiedział m.in.:
Bóg wyróżnił mnie w ten sposób, że znoszę cierpienia umacniając uczucia
innych wiernych. Na żadne kompromisy w dziedzinie religii nie pójdę [262].
Od 21.07.1932 do 25.04.1933 przebywał w więzieniu GPU "na Szpalerce"
przy ul. Grochowej w Leningradzie, znanym z ponurej sławy. 27.05.1933
decyzją Kolegium OGPU został skazany na rok karnego izolatora. W czasie
trwającego 11 miesięcy i obliczonego na załamanie psychiczne śledztwa,
zmuszany przez znanego z wyrafinowanych metod śledczych agenta GPU, A.
Paukera, do porzucenia kapłaństwa i apostazji, popadł w silny rozstrój
nerwowy. Pomimo ciężkiego stanu zdrowia zesłany do łagru w Ładojnym
Polu do pracy przy wyrębie lasu. Pod koniec 1933 przeniesiony został stamtąd do szpitala dla nerwowo chorych w Leningradzie. Uwolniony w grudniu
1936 z zakazem osiedlania się w 12 większych miastach. Przebywał w Ufie u
miejscowego duszpasterza, ks. Franciszka Budrysa (zob. biogram) z tej samej
archidiec. Wobec odmowy zameldowania wyjechał do Witebska, gdzie
również odmówiono mu zameldowania. Przeniósł się do Irkucka, gdzie
zamieszkał z ks. Antonim Żukowskim (zob. biogram), administratorem miejscowej parafii. Po aresztowaniu ks. Żukowskiego (1937) wyjechał i zamieszkał w małej wiosce niedaleko Kostromy (Rosja europejska). Wymieniony na
liście A. Ponińskiego z 1937 jako zesłaniec w Ufie. Wg informacji Wydziału
Konsularnego Ambasady RP w Moskwie przesłanych MSZ na temat
więzionych księży różnych narodowości, podanych w pismach z 25.01.1938
oraz z 28.06.1938, przebywał w okolicach Kostromy. W 1939 wyjechał
nielegalnie do Leningradu. 15.06.1942 został tam aresztowany za antysow. i
defetystyczną agitację oraz za oszczerstwa rzucane na władzę sow. [309].
Dn. 1.09.1942 Wojenny Trybunał Wojsk. NKWD obw. leningradzkiego
skazał go na śmierć. 10.09.1942 został rozstrzelany. Źródła: [1: syg. III/28,
k. 196; syg. III/100, k. 91, k. 180]; [6: syg. 126, k. 32]; [5: syg. 10183,
k. 16]; [7: syg. 2ER 124]; [14: 1915-1932]; [32: syg. A.44.115/1]; [33]; [37:
1934, nr 69, s.]; [41]; [66]; [3: syg. 71, k. 140-144]; [80: 1927, nr 16, s.
226]; [84]; [88: 1933, nr 49, s. 779; 1934, nr 14, s. 214]; [219]; [262]; [273];
[285, f. 1000]; [309].
