Abrikosow Włodimir Włodimirowicz (1880
1917 1966). Jeden z kilkunastu księży kat. narodowości ros., obrz. wsch., jacy pracowali w Rosji po
rewolucji bolsz. Należał do egzarchatu dla Rosjan-katolików obrz. wsch., ustanowionego w 1917 przez
metropolitę tego obrządku, Andrieja Szeptyckiego
ze Lwowa. W 1908 razem z żoną Anną przeszedł na
katolicyzm i 29.05.1917 otrzymał święcenia kapł. z
rąk wspomnianego metropolity. 5.04.1918 mianowany przez egzarchę dla katolików
obrz. wsch. w
Rosji, Leonida Fiodorowa (zob. biogram), proboszczem i dziekanem w
Moskwie. Razem z żoną wstąpił do III zakonu dominikańskiego (Anna
Abrikosowa przyjęła imię zakonne Katarzyna i założyła w ich wspólnym
domu w Moskwie pierwszą kilkuosobową wspólnotę ros. sióstr dominikanek
obrz. wsch., które w latach dwudziestych zostały uwięzione i zesłane do
łagrów; skazana na dożywocie, zm. w więzieniu Butyrki w Moskwie
23.07.1936). Aresztowany 17.08.1922 i skazany na śmierć, z zamianą na
bezterminowe wydalenie z granic państwa. 29.09 tr. opuścił Rosję sow. i
znalazł się w Berlinie, skąd udał się do Rzymu. Do 1925 (zapewne i późn.)
przebywał tam, pełniąc funkcję delegata egzarchy dla katolików-Rosjan
obrz.
wsch. w Europie Zach. Mieszkał w tym czasie przy via S. Luigi dei Francesi
5. Utworzył Komitet Katolików Ros., uważany przez GPU za organizację
kontrrewolucyjną do walki z władzą sowiecką [293, s. 10]. Informował pap.
komisję Pro Russia o więzionych w ZSSR księżach i Rosjanach-katolikach obrz. wsch., przedstawiał możliwości starań o ich uwolnienie, pomocy
materialnej za pośrednictwem rządu pol. oraz rezydującego w Warszawie
przy ul. Mazowieckiej 11/31 prał. Antoniego Około-Kułaka (zob. biogram),
wikariusza gen. archidiec. mohylewskiej, będącego jednocześnie na początku
lat dwudziestych wiceprzew. Stow. Pomocy Głodującym w Rosji i
współpracującego z PCK. Od 1925 przebywał w Paryżu, gdzie zm.
22.07.1966. Źródła: [46, passim]; [67]; [68]; [84]; [86]; [207]; [219: Mosca
et Solovski (!)]; [233: rkp 666/51]; [262]; [282]; [293, s. 4, 10]; [309].
Akułow Epifanij Aleksandrowicz (1897 1922 1937). Rosjanin,
ksiądz obrz. wsch. Ur. 13.04 w gub. twerskiej (wg innych danych w Petersburgu) jako syn właściciela niewielkiego sklepu. Ukończył
gimn. realne (w
Petersburgu ?) i w 1918 pracował jako urzędnik Mikołajewskiej Kolei Żelaznej. W latach 1919-1921 pełnił służbę wojsk. w Armii Czerwonej. Po demobilizacji (1921) wstąpił do prawosł. klasztoru św. Aleksandra Newskiego w
Petersburgu i ukończył tam kurs teologii prawosł. Zrażony brakiem dyscypliny zakonnej, opuścił klasztor i zaczął bywać w kat. cerkwi
obrz. wsch. przy
ul. Barmalejewoj. Poznał tam egzarchę Leonida Fiodorowa (zob. biogram) i
pod jego wpływem razem z matką przeszedł na katolicyzm. W 1922 przyjął
święcenia kapł. z rąk abpa Jana Cieplaka (zob. biogram). Należał odtąd do
ros. egzarchatu dla katolików obrz. wsch. w Rosji i od sierpnia 1922 do maja
1923 był wikariuszem w kościele św. Ducha (obrz. wsch.) w Petersburgu. W
niedziele i święta nabożeństwa w obrz. wsch. odprawiał także w kościele św.
Bonifacego przy ul. Cerkiewnej 9. Na przełomie 1922 i 1923 wyjechał do
Witebska w sprawach kośc. Gdy po powrocie zastał swoje mieszkanie
opieczętowane i dowiedział się o aresztowaniu dużej grupy katolików
obrz.
wsch., zgłosił się do CZEKA i oświadczył, że nie chce być z tej grupy
wykluczony. Na krótko został aresztowany w maju 1923. Ponownie aresztowany w Petersburgu 29.11
tr., był więziony w Moskwie, gdzie 19.05.1924
został przez Kolegium OGPU skazany na 10 lat więzienia na podstawie art.
586, 5811, 61 i 66 KK RSFSR (redakcja z 1922) i skierowany do politizolatora w
Aleksandrowsku, 80 km od Irkucka. Znajdował się tam nadal w
1927. Późn. przebywał na zesłaniu k. Jenisejska (Sibkraj. Nazimowskoje
pocztowoje otdielenije). W listach pisanych do matki zachęcał ją do
wytrwania w wierze kat. Zwolniony 26.05.1933 po odbyciu wyroku, bez
ograniczeń co do miejsca pobytu (istnieje informacja, że wyszedł na wolność
w 1931). Udał się do Moskwy i przedstawił się tam administratorowi apost.,
bpowi Pie-Éugène Neveu (zob. biogram). Został przez niego skierowany do
Leningradu (nazwa wprowadzona w 1924) pod jurysdykcję pracującego tam
o. Jean-Marie Amoudru OP (zob. biogram). Od 21.07.1933 przebywał w
Leningradzie, gdzie odprawiał nabożeństwa w obrz. łac. w kościołach: św.
Kazimierza (ul. Uszakowska 22), Najśw. Serca Pana Jezusa na Newskiej
Rogatce (ul. Szczemiłowka 1) oraz w kościele Nawiedzenia NMP na
cmentarzu Wyborskim (ul. Arsenalna 8). W 1. poł. marca 1935 na wezwanie
Czerwonego Krzyża przybył z Leningradu do Wiatki w celu pogrzebania
zmarłego tam na zesłaniu egzarchy L. Fiodorowa. Pozostawał w Leningradzie lub okolicy do sierpnia 1937. Powtórnie aresztowany 27/28.07.
1937 przez agentów NKWD, został oskarżony z art. 58-1a, 586 i 5811
KK RSFSR o to, że jako osoba związana z obcym konsulatem i duchowieństwem katolickim prowadził działalność dywersyjną i szpiegowską na korzyść
obcego państwa [279]. Dn. 25.08.1937 został skazany na śmierć i po dwóch
dniach (27.08) rozstrzelany. Pogrzebano go na cmentarzu Lewaszowskim,
razem z 47 innymi ofiarami NKWD. Zrehabilitowany 31.05.1989. W 1992
gazeta "Wiecziernij Pietierburg" w rubryce "Martirołog, No 6172" podała
opis jego kaźni oraz informację o rehabilitacji. Istnieją mylne informacje o
jego powtórnym skazaniu na 10 lat robót przymusowych w łagrach i deportowaniu na Kołymę. Por. także biogram ks. Donata
Nowickiego. Źródła:
[13]; [14: 1925-1932]; [32: syg. Kol. 29/4]; [46]; [84]; [86]; [226]; [233:
666/51]; [262]; [279]; [284]; [285 (3)]; [293, passim].
Alagian Piotr (? ? ?). Ormianin, ksiądz obrz.
orm. W latach
1931-1932, być może także wcześniej i późn., w więzieniu, w łagrze lub na
zesłaniu. Dalsze losy nie znane. Źródło: [14: 1931-1932].
Albert Johannes (1875 1899 ?). Należał do
diec. tiraspolskiej i był
absolwentem seminarium duch. w Saratowie n. Wołgą. W latach 1901-1905
był administratorem par. Tonkoszurowka (Marienthal), a nast. przez kilkanaście lat (1905-1917) proboszczem par. Kandeł w dek. Odessa w gub. chersońskiej. Oskarżony o nielegalne rozdzielanie głodującym funduszy otrzymywanych na ten cel z zagranicy, został aresztowany i skazany w Odessie na
początku maja 1935 na 10 lat łagrów. Razem z nim w zbiorowym procesie
sądzonych było wówczas kilkunastu innych księży niem. W późn. okresie
przebywał na zesłaniu i był jakoby pastuchem owiec na Dalekim Wschodzie.
Dalsze losy nie znane. Źródła: [10, passim]; [15: 1917-1919]; [67]; [88:
1931, nr 22].
Aleksandrow Nikołaj Nikołajewicz (1884 1922 1937). Rosjanin,
ksiądz obrz. wsch. Ur. w Moskwie. Należał do egzarchatu dla Rosjan-katolików tego obrządku, utworzonego w 1917. Z wykształcenia inżynier technolog. Po święceniach kapł., które otrzymał na początku 1922 z rąk abpa Jana
Cieplaka, wyznaczony został na zastępcę egzarchy Leonida Fiodorowa w wypadku jego aresztowania. Pracował w Moskwie jako proboszcz kościoła kat.
obrz. wsch. pw. NMP i dziekan. Był tercjarzem dominikańskim i jałmużnikiem wspólnoty sióstr dominikanek
obrz. wsch. w Moskwie. Aresztowany
tam 12/13.11.1923, był więziony w tym mieście. Oskarżony, jak wszyscy
aresztowani wtedy Rosjanie-katolicy tego obrządku w liczbie 47 osób, o
kontakty z burżuazją międzynarodową, która rzekomo pod kierunkiem
Watykanu prowadziła kampanię przeciwko Rosji sow. z zamiarem interwencji zbrojnej na jej terytorium. 19.05.1924 został przez Kolegium OGPU
skazany na 10 lat łagrów na Wyspach Sołowieckich i deportowany tam w
czerwcu tr. Był pierwszym duchownym kat., który znalazł się w łagrze na
Sołówkach. Pod koniec lat dwudziestych zajmował w dyrekcji łagru na Wyspach Sołowieckich stanowisko zastępcy kierownika elektrowni. 9.06.1929
wysłany został do łagru na wyspie Anzer i przebywał tam w grupie 32 księży
kat. pod adresem: "KASSR, g. Kiem', 4 otdielenije, punkt Anzer,
Komandirowka Troickaja, SŁON". Przebywał tam jeszcze w 1932, ale w tym
samym roku znalazł się w łagrze Miedwieżja Gora. Biełomorsko-Bałtijski
kanał (BBK), Karieło-Finskaja SSR. W 1933 miał jakoby przebywać w
Smoleńsku na wolności. Zm. 29.05.1937 w łagrze Miedwieżja Gora. Wg
innych danych miał umrzeć 29.05.1936. Jego córka
została skazana na 3 lata łagrów. Por. także biogram
Donata Nowickiego. Źródła: [6: syg. 126, k. 32]; [7: syg. 2ER 124]; [13]; [14: 1923-1932]; [46, s. 154];
[84]; [207]; [219]; [233: 666/51]; [262]; [273];
[282]; [293, passim].
Aleksandrowicz Józef (1869 1893 1943).
Należał do diec. łucko-żytomierskiej, a nast. łuckiej
i był absolwentem seminarium duch. w Żytomierzu.
Ur. w majątku Kochanowice k. Witebska. Bezpośrednio po święceniach kapł.
w 1893 był wikariuszem żytomierskiej par. katedralnej, a nast. (1902-1910)
administratorem par. Chabne w dek. Radomyśl w gub. kijowskiej. W 1914
pracował jako administrator par. Zasław, a późn. proboszcz par. Sławuta w
dek. zasławskim na Wołyniu. Uwięziony w 1919, przebywał w
Nowo-Spaskim Łagierie w Moskwie (niegdyś klasztor prawosł. z grobami
antenatów rodziny Romanowów, zamieniony na więzienie), a nast. w więzieniu moskiewskim na Butyrkach (w 1923). W 1924, dzięki wymianie
więźniów polit., znalazł się w Polsce i podjął pracę duszp. w diec. łuckiej. W
latach 19251926 był wikariuszem w Kowlu, a nast. (w 1927) proboszczem
par. Potasznia w dek. Kostopol. W latach 1930-1935 pracował na stanowisku
proboszcza par. Niewirków (dek. Horochów). Od 1936 do 1939 był proboszczem par. Zabłotce i administratorem par. Litowiż w dek. Włodzimierz
Wołyński. Został zamordowany 11 lub 15.07.1943 przez oddział UPA w kościele przy ołtarzu. Był kanonikiem honor. kapituły ołyckiej. Źródła: [2:
syg.
854, k. 28]; [23: 1918-1938]; [44: 1923, nr 28]; [57: 1923, nr 33, s. 523];
[66]; [78, s. 33]; [79, s. 249]; [142]; [230].
Aleksiejew Aleksy (? ? ?), Rosjanin obrz. wsch. W 1928 był duszpasterzem w kościele unickim
pw. św. Piotra w Kijowie. Aresztowany w 2.
poł. 1929. W latach 1931-1932, a najprawdopodobniej także i późn., przebywał w więzieniu, w łagrze lub na zesłaniu. Dalsze losy nie znane. Źródła:
[5: syg. 11049, k. 22]; [14: 1931-1932].
Amoudru Jean-Marie-Felix bp, OP (1878 1901 1961). Francuz,
dominikanin, duszpasterz w Petersburgu/Leningradzie, administrator apost. w
tym mieście. Ur. 31.08. Po wstąpieniu do dominikanów we Francji studiował
w klasztorze dominikańskim w Jerozolimie, uzyskując stopień doktora teologii. Po święceniach kapł. (21.09.1901) był profesorem apologetyki w Jerozolimie, a nast. teologii w Ottawie w Kanadzie (1903-1907). 30.11.1907 rozpoczął pracę jako proboszcz przy kościele
franc. Notre Dame de France w
Petersburgu. Na tym stanowisku pozostawał bez przerwy do 1935. Po
aresztowaniu w 1934 ostatnich miejscowych księży kat. w Leningradzie był
tam jedynym kat. duszpasterzem. Jako cudzoziemcowi zabroniono mu na
początku lat trzydziestych odprawiać nabożeństwa w innych kościołach,
pozbawionych opieki duszp. Nie był aresztowany, lecz nieustannie inwigilowany, zniesławiany na tle obyczajowym, zastraszany przez rewizje, podkładanie kompromitujących papierów itp. W kazaniach mówił wiernym, że
prawie co tydzień jest wzywany na przesłuchania, a w mieszkaniu i kościołach pozostających pod jego opieką przeprowadzane są rewizje. Przez GPU
określany był jako rezydent francuskiego wywiadu [279 (1)]. Po opuszczeniu
w 1934 ZSSR przez administratora apost. w Leningradzie, bpa Antoniego
Maleckiego (zob. biogram), został na polecenie pap. Piusa XI potajemnie
konsekrowany na biskupa przez administratora apost. w Moskwie, bpa Pie-Éugène Neveu (zob. biogram) i mianowany następcą bpa
Maleckiego.
Konsekracja miała miejsce w Moskwie 30.04.1935. Po jej ujawnieniu
komisarz spraw zagr. ZSSR, Maksim H. Litwinow, zażądał od ministra
spraw zagr. Francji, Pierre'a Lavala, odwołania ks. Amoudru. W sierpniu
1935 opuścił ZSSR i 30.08 tr. przybył do Francji. Był tu kapelanem kolejno
w kilku klasztorach sióstr dominikanek. Zm. w Rouen 12.10.1961. Źródła:
[84]; [269, s. 7]; [284].
Andrekus Konstanty A. (1875 1902 1937). Należał do
archidiec. mohylewskiej i był absolwentem metropolitalnego seminarium duch. w Petersburgu. W latach 1904-1905 był wikariuszem par. w Krasnojarsku na
Syberii, późn. (1906-1911) administratorem, a nast. proboszczem par. Iwandar w dek. Czeryków-Czausy na Białorusi. W latach 1911-1917, a zapewne i
późn., pracował jako administrator par. Łozowica w dek. klimowicko-mścisławskim. W latach 19241930 był administratorem par. Homel (w 1916
liczyła 4700 wiernych) i dziekanem homelskim. Był więziony i w 1933
znalazł się na liście więźniów polit. przewidzianych do wymiany między
Litwą a ZSSR. Doszła ona do skutku w październiku tr., lecz ks. Andrekus
nie znalazł się wśród wymienionych wówczas 11 księży litew. W 1. poł. lat
trzydziestych pracował nadal w Homlu. W lutym 1934 został aresztowany i
oskarżony o rzekome kierowanie filią oddziału POW w tym mieście. Postanowieniem Kolegium NKWD i Prokuratora ZSSR został 25.08.1937 skazany na śmierć na podstawie art. 64, 68 i 72 KK
BSSR. Rozstrzelany dwa
dni później, 27.08.1937, w więzieniu NKWD w Mińsku razem z czterema
innymi księżmi kat., sądzonymi i skazanymi w tym samym dniu i na podstawie tego samego oskarżenia (Piotr Awgło, Jan Borowik, Piotr Janukowicz i
Stanisław Rajko). Istnienie POW, które miało rzekomo objąć wszystkie
środowiska pol. na terenie całego ZSSR, a także przeniknąć do sow. organów
partyjnych i rządowych, było fikcją stworzoną w centrali GPU w Moskwie w
celu uzasadnienia masowych represji przeciwko Polakom, w czasie których
wielka część aresztowanych została skazana na śmierć i rozstrzelana. Źródła:
[1: syg. III/100]; [5: syg. 11049, k. 20]; [7: syg. 2ER 178]; [14: 1896-1917,
1923-1932]; [31 (1)]; [88: 1933, nr 44]; [100]; [262].
Andruszek [84], proboszcz par. Płoskirów w diec. kamienieckiej (Kamieniec Podolski), aresztowany w 1934 lub 1935. Nazwisko zniekształcone.
Chodzi zapewne o ks. Piotra Andruszkiewicza (zob. biogram).
Andruszewicz Franciszek s. Antoniego (1880 1906 1938). Należał do diec. łucko-żytomierskiej i
był absolwentem seminarium duch. w Żytomierzu.
Ur. we wsi Jabłonowka, pow. Latyczów na Podolu.
Bezpośrednio po święceniach kapł. (19061907) był
administratorem par. Czerniejowce (Czerniowce
Podolskie) w dek. Jampol. W latach 19101917
pracował jako administrator par. Horbulow w dek.
Radomyśl. Na przełomie 1917 i 1918 pozostawał
bez stanowiska, a w latach nast. (1919-1920) był
wikariuszem par. św. Aleksandra w Kijowie (liczyła wówczas ponad 17 tys.
wiernych). W tym czasie był katechetą i nauczycielem dzieci z rodzin uciekinierów z Polski. W latach 1922-1925 pozostawał na stanowisku administratora par. Fastów w dek. kijowskim, pow. Biała Cerkiew oraz ad interim
par. Motowidłówka w tym samym dekanacie. Był także czasowo administratorem par. Didowszczyzna w dek.
Skwira. Po raz pierwszy na krótko aresztowany w Kijowie w sierpniu 1919 razem z kilkoma księżmi z tego miasta
(Teofilem Skalskim, Franciszkiem Staniewiczem, Stanisławem Żukowskim i
Piotrem Tuszyńskim), traktowanymi jako zakładnicy pol. Wszyscy zostali
wykupieni za 300 tys. rubli przez właścicielkę ziemską, Marię Mańkowską z
Krasiłowa na Wołyniu. Swoje uwolnienie zawdzięczali jednak głównie temu,
że armia pol. nie dołączyła się do ofensywy gen. Denikina na bolszewików.
Powtórnie aresztowany w Fastowie 19.07.1929 i wkrótce uwolniony. Kolejny
raz aresztowany 20.11 tr. (formalnie 1.12) w Białej Cerkwi po kilkakrotnym
uprzednim wzywaniu do GPU. Był jednym z 17 księży pol. aresztowanych
na Ukrainie w okresie od 25.04.1929 do 24.02.1930 (wg informacji
Konsulatu Pol. w Kijowie dla MSZ, zawartej w piśmie z 24.02.1930). Dn.
23.03.1930 z oskarżenia na podstawie art. 54-3, 54-4, 54-6 i 54-10, 54-11
KK USSR (działalność kontrrew., szpiegostwo itd.) został początkowo
skazany na 3 lata więzienia i przebywał najpierw w więzieniu w Kijowie
(kwiecień 1930), a nast. w Charkowie (lipiec 1930). Był tam ponownie
sądzony w grupowym procesie 30 Polaków, w tym 11 księży pol. z Ukrainy,
w dn. 21-27.06.1930. Dn. 27.06.1930 na podstawie art. 54-2, 54-3, 54-4,
54-5, 54-6 i 54-10 KK USSR został skazany na karę śmierci przez
rozstrzelanie, zamienioną na 10 lat łagrów i 5 lat pozbawienia praw publicznych (art. 29 KK USSR). Polskie MSZ pismem z 30.07.1930 przekazało
prymasowi Polski wiadomość o jego procesie i powyższym wyroku. W czasie trwającego niemal bez przerwy 32 dni śledztwa był bliski utraty rozumu
[219: Mosca et Solovski (!) s. 26]. Zeznał w tym czasie, że w swojej parafii,
wykorzystując autorytet duszpasterza, zorganizował rzekomo sieć szpiegowską, mającą na celu obalenie władzy sow. Wymienił przy tym nazwiska
kilkudziesięciu osób, które jakoby zostały przez niego zwerbowane. Część z
nich została aresztowana i skazana. 26.09 tr. w grupie 10 księży omyłkowo
wysłany do łagru w Kotłasie. Znalazł się tam 20.10.1930. Po dwóch
tygodniach wszyscy zostali przewiezieni najpierw do Kijowa, a nast. do
politizolatora w Jarosławlu n. Wołgą (jednego z kilku tego rodzaju więzień
w ZSSR). W r. nast. przebywał w więzieniu w Kijowie, a potem w Jarosławlu n. Wołgą. Dzięki wymianie więźniów polit. 15.09.1932 znalazł się w
Polsce w grupie 51 osób, w tym 18 księży. Od 1933 pracował w diec. łuckiej
w par. Przewały i Buceń. Zm. nagle w Kowlu 11.01.1938 i tam został
pochowany. Jego dwaj bracia w 1932 żyli w Polsce: Kazimierz był
pracownikiem PCK koło Poznania, Karol mieszkał w Kozienicach k. Radomska. Źródła: [1:
syg. III/100, k. 49]; [3: syg. 70, k. 265 i 343]; [5: syg. 11049,
k. 22-23]; [14: 1931-1932]; [23: 1906-1925, 1934-1938]; [32: syg.
A.12.P/6]; [68]; [88: 1938, nr 3, 4 i 50]; [162, s. 440, 460]; [235, z. 8]; [262].
Andruszewski Franciszek zob. Andruszewicz Franciszek
Andruszkiewicz Piotr (1848 1878 po 1937).
Należał do diec. łucko-żytomierskiej i był absolwentem seminarium duch. w Żytomierzu. W 1889 pracował jako administrator par. Narodycze w dek.
Owrucz. W latach 1904-1918 administrował par.
Owrucz i był dziekanem w Owruczu. Więziony w
latach dwudziestych i późn. na Ukrainie i gdzie
indziej. W połowie lat trzydziestych został zwolniony z więzienia i
zamieszkał u swojej siostry w Żytomierzu. W kronice domu bezhabitowego
zgromadzenia żeńskiego Sług Jezusa, który w Żytomierzu istniał w ukryciu
w okresie międzywojennym, wymieniany jako ks. Andruszko [155] lub ks. Andruszek, z uwagą, że w 1937 odprawiał w tym domu potajemnie msze św.
dla ukrytych sióstr. Dalsze losy nie znane. Źródła: [23: 1889-1918]; [155];
[277].
Andruszko. W 1937 zwolniony z więzienia, zamieszkał u swojej siostry
w Żytomierzu. Potajemnie odprawiał msze św. Nazwisko zniekształcone.
Zob. Andruszkiewicz Piotr. Źródło: [277].
Anesimow Aleksy zob. Anisimow Aleksy
Anisimow Aleksy Maksimowicz (? ? ?). Rosjanin, który jako ksiądz
prawosł. przeszedł na katolicyzm obrz. wsch. i pracował dla grupy wiernych
w Saratowie, którzy razem z nim przeszli w tajemnicy z prawosławia do
Kościoła kat. obrz. wsch. Należał do egzarchatu dla katolików tego obrządku
w Rosji. Aresztowany w Saratowie w 1930 (?). W lutym (?) 1931 postanowieniem Kolegium OGPU skazany na podstawie art. 5810 i 5811 KK
RSFSR na 10 (?) lat łagrów. Wg informacji ks. Donata Nowickiego (zob.
biogram) pod koniec lat dwudziestych systematycznie pomagał materialnie
księżom przebywającym w łagrze na Wyspach Sołowieckich, wysyłając im
stypendia mszalne. Dalsze losy nie znane. Źródła: [14: 1923]; [46,
passim]; [84]; [219]; [309].
Anesimow Aleksy zob. Anisimow Aleksy
Apszynik Piotr (1887 1915 ?). Należał do archidiec. mohylewskiej i
był absolwentem seminarium duch. w Petersburgu. Ur. 29.06. Był Łotyszem.
Od 27.11.1915 do 3.01.1918 pracował jako duszpasterz uciekinierów
wojennych-Łotyszy i wikariusz par. św. Katarzyny w Petersburgu. Był aresztowany. Dalsze losy nie znane. Źródła: [14: 1917]; [284].
Ascheberg Paul zob. Aszeberg Paweł
Asłaniszwili Gabriel (1860 1890 1937). Należał do diec. tiraspolskiej i od 1908 był administratorem parafii
obrz. łac. w Batumi. Rozstrzelany
został przez agentów GPU na dziedzińcu kościoła w tym mieście 30.08.1937.
Do parafii w Batumi w 1917 należało 1050 wiernych. Kościół par.
zbudowany został w 1902 przez ks. Stefana Konstantego Zubałaszwili i
poświęcony 4.05.1904 przez bpa Edwarda Roppa (zob. biogram). Filia parafii
istniała w Suchumi (kaplica zbudowana w 1912). Ponadto do parafii w
Batumi należały miejscowości: Poti, Ozugreti (kaplica zbudowana w 1902)
oraz Oczamcziri. Źródła: [15: 1917]; [255].
Aszeberg Paweł s. Piotra (1895 1919 1933). Należał do diec.
tiraspolskiej. Ur. w gub. kowieńskiej. Studiował w seminarium duch. w
Saratowie, a nast. w Odessie, dokąd je przeniesiono w 1918. Był w nim jednym z
najzdolniejszych alumnów. Wyświęcony przez bpa Josepha Kesslera (zob.
biogram) przed pełnym zakończeniem studiów z racji niepewnej sytuacji
polit. Po otrzymaniu święceń kapł. był administratorem par. Jamburg w dek.
jekatierinosławskim w obw. Dniepropietrowsk. Od 1922 pracował w par.
Wniebowzięcia NMP w Odessie, głównie wśród tamtejszych Polaków. W liście z 31.07.1922, skierowanym do przełożonego gen. zakonu oo. assumpcjonistów w Rzymie, Gervais Quenarda (zgromadzenie to w pierwszych
latach XX w. zbudowało w Odessie kościół pw. św. Piotra, tzw. francuski,
przy którym pracował duszpasterz narodowości franc.), w następujący sposób
przedstawiał tragiczną sytuację żywnościową tamtejszych katolików: W
Odessie jest ok. 10 tys. katolików, z czego 7 tys. to Polacy. Reszta to Francuzi, Belgowie, Włosi, Niemcy, Słowacy, Litwini. Francuzi utrzymali swój
kościół przy ul. Gawronaja 3. Został on zbudowany przez ks. Maniglier.
Sytuacja jest straszna i wydaje się, że nikt nie chce nam pomóc, podczas gdy
Żydzi i protestanci otrzymują pomoc. A przecież przypływają tu statki z Italii,
Hiszpanii i innych krajów katolickich. Mieliśmy ostatniej zimy ponad 1000
zmarłych [84, s. 162]. Aresztowany w 1925 pod zarzutem tajnego nauczania
religii dzieci i młodzieży, został skazany na 3 lata więzienia. Wyrok ten
odbył w całości. Po zwolnieniu wkrótce ponownie został aresztowany,
24.01.1929 skazany na 3 lata łagrów i zesłany do łagru na Wyspach
Sołowieckich na podstawie oskarżenia z art. 110, 111/2 oraz 153 KK USSR,
z końcem wyroku 24.01.1932. Przybył tam 15.05.1929. Latem 1931 pracował
przy wyrębie lasu i przygotowywaniu drewna do wywozu do Swirstroju. Na
początku lat trzydziestych przebywał w łagrze na wyspie Anzer, przeznaczonym wówczas dla duchowieństwa, w grupie 32 księży kat. Po wykryciu
tam założonej jakoby przez nich nielegalnej "wspólnoty", zarząd USŁag (ISO
USŁag, OGP LWO oraz OO ISO USŁag) na posiedzeniu kończącym śledztwo dn. 9.07.1932, w składzie: pełniący obowiązki naczelnika zarządu i naczelnika ISO USŁag, tow.
Mordwinow, pełnomocnicy Działu Ogólnego
Pełnomocnego Przedstawiciela OGPU w Leningradzkim Okręgu Wojsk. (LWO), tow. tow. Pauker i
Sendzikowski, oraz pełniący obowiązki pełnomocnika operacyjnego OO ISO USŁag,
Kacenberg, oskarżył wszystkich
księży o stworzenie na wyspie Anzer, pod kierunkiem księży Donata Nowickiego i Franciszka Bujalskiego (zob. biogramy) zwartego ugrupowania
antysowieckiego, którego członkowie systematycznie prowadzili antysowiecką
agitację wśród masy roboczej więźniów, organizowali tajne odprawianie
nabożeństw i obrzędów religijnych (spowiedzi i Komunii św.), tajnie zajmowali się przygotowywaniem wina (samogonu) i wywierali wpływ na innych
więźniów-katolików poprzez rozdawanie pomocy pieniężnej z sum
otrzymywanych od swych współwyznawców i organizacji oraz w postaci
przekazów pieniężnych, prowadzili rozmowy na tematy religijne werbując w
ten sposób zwolenników w łagrze [284]. Odnośnie do ks.
Aszeberga, którego
wyrok kończył się 24.01.1932, postanowiono: Przedstawić akt oskarżenia z
art. 58-10 KK, wystąpić z wnioskiem o zwiększenie wyroku do 10 lat i do
chwili otrzymania decyzji trzymać na wyspach w izolacji od innych księży
(tamże). Zm. w łagrze sołowieckim na tyfus 29.04.1933. Więzień tego łagru,
ks. Donat Nowicki, wymienia go tam pod zmienionym nazwiskiem P.
Astzeberg [219]. Wg przekazów rodzinnych i niektórych relacji Konsulatu
Pol. w Kijowie był Polakiem. Potwierdzałby to fakt wciągnięcia go przez
PCK na listę wymiany więźniów polit. Władze sow. odrzuciły ten wniosek.
Znający go osobiście ks. Teofil Skalski (zob. biogram), administrator apost.
diec. łucko-żytomierskiej, nazywa go zacnym kapłanem polskim [68]. W
jednym z raportów Konsulatu Pol. w Kijowie niesłusznie określony jako
Niemiec [1: III/28, k. 107]. Inna relacja z tego samego konsulatu zawiera
informację, że pochodził ze Żmudzi i uważał się za Polaka [5: syg. 6773, k.
19]. Źródła: [1: syg. III/28, k. 107 i 214]; [5: syg. 6773, k. 19-22]; 11049, k.
66]; [7: syg. 2ER 112, 124, 178]; [15: 1917-1919]; [44: 1925, nr 17]; [67];
[68]; [84]; [88: 1933, nr 46]; [90]; [219]; [262]; [273]; [284]; [309].
Aszenberg Paweł zob. Aszeberg Paweł
Audar Jan s. Michała (1879 1911 ?). Należał do archidiec.
mohylewskiej, a nast. diec. pińskiej. Seminarium duch. ukończył w Petersburgu i
tam w 1911 otrzymał święcenia kapł. Od 1916 pracował jako kapelan przy
kościele pw. Najśw. Serca Pana Jezusa w Timofiejewce w dek. Tomsk na
Syberii (w 1917 w Timofiejewce było 1140 wiernych). W 1920 został tam
aresztowany i skierowany do łagru na Syberii na okres do zakończenia wojny
[290 (2)]. Brak danych co do terminu zwolnienia i przybycia do Polski. Od
1922 był proboszczem w Siemiatyczach (diec. wileńska), które od 1925
należały do diec. pińskiej. W latach 1927-1930 pracował na podobnym
stanowisku w par. Miłkowice w dek. Drohiczyn n. Bugiem, a nast. jako p.o.
proboszcza w par. Ostrożany w tym samym dekanacie. Był tam jednocześnie
katechetą w szkole podstawowej. Pozostawał na tych stanowiskach do 1939.
Dalsze losy nie znane. Źródła: [14: 1917, 1923-1932]; [69: 1926-1939];
[233: syg. 666/49]; [290 (2)].
Augło Piotr zob. Awgło Piotr
Ausa (?) aresztowany w Moskwie w 1924 r. Nazwisko nie znane i informacja niepewna. Źródło: [44: 1924, nr 15].
Awgło (Awgłło) Piotr s. Józefa (1861 1887 1937). Od końca lat
dwudziestych wikariusz gen. administratora apost. w Mohylewie, bpa Bolesława Sloskansa (zob. biogram), a po jego wydaleniu z ZSSR w 1933 -
zastępca, do chwili aresztowania w czerwcu 1937. Ur. 11.05 we wsi Ungury,
gm. Towiany na Litwie. W 1882 wstąpił do metropolitalnego seminarium
duch. w Petersburgu, które ukończył w 1887. Początkowo pracował w
Dyneburgu, nast., od 12.10.1887 do 17.12.1896, był wikariuszem, a późn. administratorem par. Mścisław oraz dziekanem dek. klimowicko-mścisławskiego
na Białorusi. W latach 1897-1913 pracował jako proboszcz par. w Smoleńsku. W drugim roku po przybyciu tam zaprosił przełożoną gen. ukrytego
(bezhabitowego) Zgromadzenia Córek Najczystszego Serca NMP, m. Paulę
Malecką, która założyła tam trzy placówki wychowawcze dla dzieci z ukrytym nauczaniem języka pol. i religii. Były to: zakład wychowawczo-rękodzielniczy dla 90 dziewcząt, zakład wychowawczo-rzemieślniczy dla 32
chłopców oraz pracownie krawiecka, introligatorska i szewska dla 20 osób
spośród ubogiej miejscowej młodzieży. W 1914 pozostawał chwilowo bez
stanowiska. Od 31.10.1916 pracował przy kaplicy św. Franciszka w Petersburgu. Po raz pierwszy aresztowany na pewien czas w tym mieście w 1922.
Ponownie aresztowany w 1923 w związku z procesem w Moskwie abpa Jana
Cieplaka (zob. biogram), administratora apost. archidiec. mohylewskiej, oraz
14 księży z Petersburga, a nast. zwolniony. W latach 1924-1925 był administratorem kościoła par.
pw. Nawiedzenia NMP w Petersburgu/Leningradzie, a tymczasowo także kościoła par. św. Franciszka w Leśnem w dek.
piotrogrodzkim. Od 6.07.1925 pełnił funkcję administratora par. św. Barbary
i dziekana w Witebsku (w zastępstwie ks. Leonarda Baranowskiego, więzionego w łagrze na Sołówkach zob. biogram). Tu w 1927 został ponownie
aresztowany przez witebski oddział okręgowy GPU pod zarzutem szpiegostwa na rzecz Polski i prowadzenia działalności
kontrrew. Przewieziony do
Smoleńska, po z górą 6 miesiącach wstępnego śledztwa został uwolniony.
Pod naciskiem GPU przybył do Mohylewa i objął funkcję proboszcza parafii
katedralnej. Pod koniec lat dwudziestych został tu czwartym z kolei wikariuszem gen. administratora
apost. w Mohylewie, bpa B. Sloskansa, po aresztowaniu poprzednich wikariuszy gen. i po kolejnym aresztowaniu samego
bpa Sloskansa w listopadzie 1930. Ustawicznie nękany przez GPU, podpisał
15.03.1930, po wielogodzinnej presji kilku agentów GPU (jakoby za obietnicę otwarcia zamkniętych kościołów oraz zmniejszenia podatków nakładanych
na otwarte jeszcze kościoły i księży) oświadczenie, zaprzeczające wiadomościom o prześladowaniu w ZSSR duchowieństwa i wiernych. Ukazało się ono
nast. jako rzekomy wywiad z nim w gazecie "Raboczij" (nr 66 z 21.03.
1930), wydawanej w Mohylewie, a także w moskiewskiej "Prawdzie"
(20.03.1930). O tym fakcie doniósł sam do Rzymu za pośrednictwem administratora
apost. w Moskwie, bpa Pie-Éugène Neveu (zob. biogram), któremu
wiadomość tę przekazał poprzez specjalnego posłańca. W przesłanym liście
stwierdzał, że do wypowiedzi tej został zmuszony i podpisał ją w stanie
wyczerpania fizycznego i psychicznego, że bardzo jej żałuje i prosi w związku z tym o zwolnienie z pełnionego urzędu wikariusza gen. w Mohylewie.
Prośba ta nie została spełniona, o czym zawiadomił go bp Michel d'Herbigny
z Rzymu na otwartej karcie pocztowej, pisanej po łacinie. Z powodu
trudności, jakie miał w poruszaniu się, GPU przeprowadzało cotygodniowe
badania w jego mieszkaniu przy ul. Komsomolskiej 4. Dn. 16.06.1936 jeden
z agentów GPU powiadomił go o następującym postanowieniu: Zadecydowaliśmy, że was zlikwidujemy, i bądźcie pewni, że tak się stanie. Żeby nam
zaoszczędzić uciekania się do przemocy, zlikwidujcie się sami [84, s. 490]. Po
raz ostatni aresztowany został 13.06.1937 po nabożeństwie w kaplicy na
cmentarzu w Mohylewie na podstawie oskarżenia o szpiegostwo i działalność
antysow. z art. 66, 68 i 72 KK BSSR (art. 58 KK RSFSR). W czasie śledztwa
pod wpływem tortur podpisał obszerny, zredagowany w sposób widoczny
przez GPU, protokół śledczy, w którym rzekomo zeznawał, że od 1917 był
agentem POW w Smoleńsku, gdzie brał osobisty udział w formowaniu legionów pol., a także w Witebsku, Petersburgu i Mohylewie, gdzie był jakoby
komendantem tej organizacji, dysponującym liczną grupą własnych agentów.
Przyznawał się również, że przez cały czas aktywnie współdziałał z podziemiem pol. w
ZSSR, przygotowującym pol. powstanie zbrojne na Białorusi,
mające na celu przyłączenie jej do Polski i otrzymywał z zagranicy duże
sumy pieniędzy, które przekazywał innym dla prowadzenia działalności
szpiegowskiej według rozkazów otrzymywanych z Polski, Francji, Watykanu
i z innych szpiegowskich ośrodków zagr., w tym z Japonii. Obciążał także
wiele innych osób, w tym nieżyjących już wówczas abpa Jana Cieplaka i bpa
Antoniego Maleckiego, bpa Pie-Éugène Neveu, wtedy już przebywającego
we Francji, bpa Bolesława Sloskansa (od 1933 na Łotwie), abpa Edwarda Roppa, metropolitę mohylewskiego mieszkającego w Polsce (zob. biogram),
pol. placówki dyplomatyczne w ZSSR, wielu księży miejscowych i
przebywających w Polsce oraz ludzi świeckich z Białorusi i Polski. Dn.
25.08.1937 został skazany na śmierć i dwa dni późn., 27.08, rozstrzelany w
więzieniu NKWD w Mińsku, razem z księżmi: Konstantym Andrekusem,
Janem Borowikiem, Piotrem Janukowiczem i Stanisławem Rajką (zob.
biogramy). W piśmie Wydziału Konsularnego Ambasady RP w Moskwie z
28.06.1938, skierowanym do MSZ i zawierającym listę uwięzionych w ZSSR
księży, podano nieścisłą informację o śmierci ks. Awgły w październiku
1937 w więzieniu w Mohylewie. Taką samą informację, jedynie bez
wskazania daty, podaje H. Stehle [175]. Zrehabilitowany 11.08.1989 z braku
dowodów winy. Był kanonikiem honor. kapituły mohylewskiej. Źródła: [1:
syg. III/28, k. 89; syg. III/100, k. 26 i 193]; [3: syg. 95, k. 83]; [5:
syg.
11049, k. 20]; [7: syg. 2ER 176]; [8: 18.09.1937]; [14: 1902-1917,
1923-1932]; [32: syg. A.12.P/5; A.44.115/1, pismo z 28.06.1938]; [36]; [65];
[80: 1928, nr 8, s. 112]; [84]; [88: 1937, nr 39, s. 619; 1938, nr 15, s. 236];
[91]; [92]; [100]; [102]; [130]; [152]; [175]; [270: s. 7]; [287].
